Tenkiste Sıra Nasıl İşler? Ölüme Bağlı Tasarruflar, Bağışlar ve Kamuya Yararlı Vakıflar (TMK 570)

Bir mirasbırakan hem vasiyetler hem de sağlığında bağışlar yapmış ve bunlar toplamda saklı payı zedelemişse, tenkis davasında hangi tasarrufun önce azaltılacağı belirlenmelidir. Bu sıralama, tasarruflardan yararlananlar için hayati önemdedir; çünkü ilk sırada olan tasarruf ilk azalır, son sıradaki ise en son etkilenir. Kanun bu konuda açık bir sıralama öngörür. Bu yazıda tenkis sırasını örneklerle anlatıyoruz.

Sıralamanın Amacı

Tenkis, saklı payı zedeleyen tasarrufları saklı pay tamamlanacak kadar azaltır. Ancak mirasbırakanın birçok tasarrufu varsa hangisinden başlanacağı önemlidir. Sıralama kuralları, mirasbırakanın iradesine mümkün olduğunca saygı gösterirken, daha yeni ve daha az güven oluşturan tasarrufların önce azaltılmasını sağlar. Bu düzen, kazandırma yapılan kişilerin hukuki güvenliğini de gözetir: yıllar önce yapılmış bir bağış, yeni yapılan bir vasiyetten daha fazla korunur.

Genel Sıra

TMK m. 570/1’e göre tenkis, saklı pay tamamlanıncaya kadar önce ölüme bağlı tasarruflardan; bu yetmezse, en yeni tarihlisinden en eskisine doğru geriye gidilmek üzere sağlararası kazandırmalardan yapılır. Yani sıra şöyledir: birinci sırada ölüme bağlı tasarruflar (vasiyetler ve miras sözleşmeleri), ikinci sırada sağlararası kazandırmalar (bağışlar, çeyiz ve benzeri). Sağlararası kazandırmalar kendi içinde, en yeni tarihten en eskiye doğru gider. Bu, ölümden önceki en son bağışın ilk azaltılacak olması demektir.

Ölüme Bağlı Tasarruflar Kendi İçinde

Ölüme bağlı tasarruflar arasında tenkis orantılı yapılır. TMK m. 563/1’e göre tenkis, mirasbırakanın arzusunun başka türlü olduğu tasarruftan anlaşılmadıkça, mirasçı atanması yoluyla veya diğer bir ölüme bağlı tasarrufla elde edilen kazandırmaların tamamında, orantılı olarak yapılır. Yani vasiyetle mirasçı atananlar ve belirli mal vasiyet alacaklıları, kazandırmalarının değerine oranla azaltılır. Örneğin biri 600.000, diğeri 400.000 birim değerinde iki vasiyet varsa ve tenkis gereken tutar 500.000 ise, ilki 300.000, ikincisi 200.000 birim azaltılır. Mirasbırakan tasarrufunda başka bir sıralama öngörmüşse, örneğin önce belirli bir vasiyetin azaltılmasını isterse, buna uyulur.

Saklı Paylı Mirasçıya Yapılan Kazandırma

TMK m. 561’e göre saklı pay sahibi mirasçılara ölüme bağlı tasarrufla yapılan ve tasarruf edilebilir kısmı aşan kazandırmaların onların saklı paylarını aşan kısmı orantılı olarak tenkise tabi olur. Tenkise tabi birden fazla ölüme bağlı tasarrufun bulunması halinde, saklı pay sahibi mirasçıya yapılan kazandırmanın saklı payı aşan kısmı ile saklı pay sahibi olmayan kimselere yapılan kazandırmalar orantılı olarak tenkis edilir. Yani saklı pay sahibi bir mirasçıya yapılan kazandırmanın saklı payı kadar kısmı korunur; yalnızca fazlası tenkise açıktır. Bu kural, mirasbırakanın çocuklarından birini kayırdığı durumlarda önemlidir.

Sağlararası Kazandırmalarda Zaman Sırası

Ölüme bağlı tasarruflar yetmezse, sağlararası kazandırmalara geçilir. Burada en yeni tarihli kazandırmadan en eskisine doğru geriye gidilir. Örneğin mirasbırakan sekiz yıl önce bir çocuğuna, iki yıl önce başka bir çocuğuna bağış yapmışsa, önce iki yıl önceki bağış azaltılır; yetmezse sekiz yıl önceki bağışa geçilir. Bu sıralama, eski bağışlara duyulan güvenin korunmasını sağlar. Hangi sağlararası kazandırmaların tenkise tabi olduğu TMK m. 565’te sayılmıştır. Ayrıntı için sağlararası bağışların tenkisi yazısına bakabilirsiniz.

Kamu Tüzel Kişileri ve Vakıflar

TMK m. 570/2’ye göre kamu tüzel kişileri ile kamuya yararlı dernek ve vakıflara yapılan ölüme bağlı tasarruflar ve sağlararası kazandırmalar en son sırada tenkis edilir. Bu, kamu yararı taşıyan kurumlara yapılan bağışların korunması amacına dayanır. Örneğin mirasbırakan vasiyetle bir kamuya yararlı vakfa bir mal bırakmışsa ve başka vasiyetler de varsa, önce diğer vasiyetler ve bağışlar azaltılır; vakıf lehine yapılan kazandırma en son sırada, ancak diğer kaynaklar yetmezse azaltılır. Bu kural, hayır amaçlı tasarrufları özel olarak korur.

Örnek Hesap

Mirasbırakanın tek çocuğu vardır, eşi yoktur. Hesaplanan tereke (tenkise tabi bağışlar eklenmiş haliyle) 1.200.000 birimdir. Çocuğun saklı payı yasal payının yarısı olan 600.000 birim, tasarruf edilebilir kısım ise 600.000 birimdir. Mirasbırakan ise iki kişiye toplam 900.000 birimlik vasiyet yapmıştır: birine 600.000, diğerine 300.000 birim. Tenkis gereken kısım 300.000 birimdir. Önce ölüme bağlı tasarruflar azaltılır; iki vasiyet kendi değerleri oranında, yani 2/3 ve 1/3 oranında tenkis edilir: ilk vasiyet 200.000, ikinci vasiyet 100.000 birim azalır. Sağlararası bağışlara hiç dokunulmaz; çünkü ölüme bağlı tasarruflar saklı payı tamamlamaya yetmiştir. Vasiyetlerden biri kamuya yararlı bir vakıf lehine ise, önce diğer vasiyetten tenkis yapılır ve vakıf vasiyeti en son sırada azaltılır.

Mirasbırakanın Farklı Bir Sıra Belirlemesi

Mirasbırakan, tasarrufunda tenkis sırası hakkında farklı bir düzenleme yapabilir. Örneğin belirli bir vasiyetin tenkis halinde öncelikle korunmasını veya en son azaltılmasını isteyebilir. TMK m. 563 “arzusunun başka türlü olduğu tasarruftan anlaşılmadıkça” ifadesini kullanarak mirasbırakanın iradesine üstünlük tanır. Ancak bu irade yalnızca ölüme bağlı tasarruflar arasındaki sıra için geçerlidir; sağlararası kazandırmaların kanuni sırasını mirasbırakan ölüme bağlı tasarrufla değiştiremez. Bu ayrım, özellikle karmaşık kazandırmalarda önem taşır.

Tenkis Davasında Uygulama

Tenkis davasında mahkeme, tereke değerini, tasarruf edilebilir kısmı, tenkise tabi tasarrufları ve sıralamayı belirler. Bilirkişi raporu ile hesap yapılır ve hangi tasarrufun ne kadar azaltılacağı hükümde gösterilir. Davacı mirasçı, tüm tasarruf sahiplerini davalı olarak göstermelidir; çünkü tenkis, kendisine karşı kazandırma yapılmış olanlardan gider. Davalılar arasında iyiniyetli ve kötüniyetli olanların geri verme borcu farklıdır. Ayrıntı için tenkis davasında sıra: hangi tasarruf önce tenkis edilir yazısına bakabilirsiniz.

Süre

Tenkis davası açma hakkı, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her halde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşer (TMK m. 571). Sırayla tenkis mümkün olsa da, süre kaçırılırsa hiçbir tasarruf tenkis edilemez. Bu nedenle mirasçıların sıra tartışmasına girmeden önce süreyi korumak için dava açması önerilir. Süreler için tenkis davasında süre ve zamanaşımı yazısına bakabilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar

• Bağışların vasiyetlerden önce tenkis edileceğini sanmak,
• Eski bağışın en yeni bağıştan önce azaltılacağını düşünmek,
• Kamuya yararlı vakıf tasarruflarının özel sırasını bilmemek,
• Mirasbırakanın sıra iradesini göz ardı etmek,
• Tüm tasarruf sahiplerini davaya dahil etmemek.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir mirasbırakan, bir çocuğuna üç yıl önce bir daire bağışlamış, ölümünden önce ise vasiyetle bir arkadaşına bir arsa ve kamuya yararlı bir vakfa nakit bırakmıştır. Diğer çocuk saklı payının zedelendiğini iddia ederek tenkis davası açar. Mahkeme önce vasiyetleri inceler: arkadaşa bırakılan arsa saklı payı tamamlamaya yeterli değilse tenkis edilir. Vakfa yapılan vasiyet en son sıradadır; ancak arsa tenkisi yetmezse ona dokunulur. Bağış ise en son değerlendirilir.

Sonuç

Tenkis sırası önce ölüme bağlı tasarruflardan, sonra en yeni tarihli bağıştan eskiye doğru işler; kamu tüzel kişileri ve kamuya yararlı vakıflara yapılan kazandırmalar en sona bırakılır. Tenkis sırasını doğru kurmak, davanın etkinliği için önemlidir. Durumunuz için miras hukuku sayfamıza bakabilir, iletişim üzerinden bize telefon veya mesajla ulaşabilirsiniz.