Kanuna veya Ahlaka Aykırı Bir Fiilden Doğan Zarar Sigortalanabilir mi? Geçersiz Sigorta (TTK 1404)

Sigorta, hukuka uygun ve meşru bir menfaati korumak içindir. Bir kişinin bilinçli olarak hukuka aykırı davranmasını sigortayla güvenceye alması, sigortanın amacına aykırıdır. Örneğin bir kişinin ahlaka veya kamu düzenine aykırı bir işten doğacak zararı sigortalatması, hukuk düzeni tarafından korunmaz. Türk Ticaret Kanunu bu nedenle bazı fiillerden doğan zararların sigortalanmasını yasaklar. Bu yazıda yasağın kapsamını, gerekçesini ve pratikteki sonuçlarını anlatıyoruz.

Hükmün Kapsamı

TTK m. 1404/1’e göre sigorta ettirenin veya sigortalının, kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı bir fiilinden doğabilecek bir zararını teminat altına almak amacıyla sigorta yapılamaz. Bu hükmün konusu, sigorta ettiren veya sigortalının kendi hukuka aykırı davranışıdır ve amaç unsuru önemlidir: sigorta, bu tür bir fiilin sonuçlarına karşı koruma sağlamak amacıyla yapılmışsa geçersizdir. Yani sigortanın konusu, hukuka aykırı bir fiilden doğacak zarardır.

Geçersizlik Yaptırımı

TTK m. 1452/1’e göre m. 1404 hükmüne aykırı sözleşmeler geçersizdir. Geçersizlik, sözleşmenin baştan itibaren hüküm doğurmaması anlamına gelir: sigortacı ödeme yapmak zorunda kalmaz ve sigorta ettiren de teminattan yararlanamaz. Geçersizliğin sonucunda ödenen primler sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre değerlendirilir; ancak sigortacının da hukuka aykırılıktan haberdar olduğu hallerde iade sonuçları farklılaşabilir. Bu hüküm kamu düzenine ilişkindir ve hâkim tarafından kendiliğinden dikkate alınabilir.

Yasağın Gerekçesi

Sigortanın amacı, kişiyi tesadüfen gelen zararların mali sonuçlarından korumaktır. Kişinin kendi haksız davranışını sigortalatması ise sorumluluktan kaçmayı ve hukuka aykırı davranışı teşvik etmeyi beraberinde getirir. Kanun, sigorta sisteminin bu yönde kötüye kullanılmasını engellemek ister. Ayrıca sigortanın ahlaka aykırı amaçlarla kullanılması, kamu vicdanını zedeler ve hukuk düzeniyle bağdaşmaz.

Sigortalanabilir ve Sigortalanamaz Ayrımı

Uygulamada bu yasak, her hukuka aykırı fiile değil, “sigortanın amacının bu fiilin sonuçlarını karşılamak olduğu” hallere uygulanır. Örneğin taksirle (dikkatsizlikle) işlenen bir fiilden doğan tazminat sorumluluğu sorumluluk sigortasıyla karşılanabilir; trafik kazası sorumluluk sigortası bunun en yaygın örneğidir. Buna karşılık kasten işlenen suç fiilinden doğan zararın sigortalanması, sigorta amacına aykırıdır. Ayrıca idari para cezaları ve ceza mahkemelerince verilen para cezaları kişisel yaptırım niteliğinde olduğundan sigorta kapsamına alınması sorunludur.

Kasten Neden Olma ile İlişkisi

TTK m. 1429/1’e göre sigortacı, aksine sözleşme yoksa, sigorta ettirenin, sigortalının, lehtarın ve bunların hukuken fiillerinden sorumlu bulundukları kişilerin ihmallerinden kaynaklanan zararları tazmin ile yükümlüdür; ancak bunlar rizikonun gerçekleşmesine kasten sebep oldukları takdirde sigortacı tazminat borcundan kurtulur ve aldığı primleri geri vermez. Bu hüküm, sigorta kapsamındaki bir riziko sırasında kasıt halini düzenler; m. 1404 ise baştan hukuka aykırı amaçlı sigortayı yasaklar. İki hüküm birbirini tamamlar. Ayrıntı için sigortalının rizikoyu kasten gerçekleştirmesi yazımıza bakabilirsiniz.

Ağır Kusur ve Bilinçli Taksir

Ağır kusur ve bilinçli taksir, kasıt kadar ağır değildir; sigortalanabilir riskler arasında kabul edilir. Sigortacılar genel şartlarda bunlara ilişkin istisnalar koyabilir ancak bu istisnalar kanuna aykırı olmamalıdır. Kanun sigortalının ihmalinden doğan zararların tazminini sigortacıya yükler; yalnızca kasıt halinde sigortacı kurtulur. Ağır kusur istisnaları için sigorta sözleşmesinde ağır kusur ve kast istisnası yazımıza göz atabilirsiniz.

Kişilik Haklarına Aykırı Fiiller

Kanun özellikle kişilik haklarına aykırı fiilleri sayar. Örneğin bir kişinin başkasının kişilik haklarını ağır biçimde ihlal etmeyi planlayıp buna karşı sigorta yaptırması geçersizdir. Ancak sigortalının bilmeden veya taksirle kişilik hakkı ihlaline yol açması sonucu doğan sorumluluğun sigorta ile karşılanması, poliçe şartlarına ve somut olaya göre değerlendirilir. Medya, basın ve yayın sorumluluğu poliçeleri bu alanda dikkatle düzenlenmelidir.

Uygulamada Karşılaşılan Durumlar

Uygulamada bu hüküm nadiren doğrudan ileri sürülür; daha çok sigortacının ödemeyi reddetme gerekçelerinden biri olarak gündeme gelir. Sigortacı, poliçenin hukuka aykırı bir amaçla yapıldığını ispat etmekle yükümlüdür. Sigorta ettiren ise sigortanın meşru bir menfaati koruduğunu ve poliçenin normal riskleri kapsadığını savunmalıdır. Uyuşmazlıklarda poliçe şartları, sigorta amacı ve tarafların bilgisi belirleyici olur.

Delil ve İzlenecek Yol

Sigortacı bu hükme dayanarak ödemeyi reddediyorsa, sigorta ettiren ret yazısını, poliçeyi, teklif formunu ve sigortanın amacını gösteren belgeleri toplamalıdır. Sigortanın meşru bir riski karşıladığı, kasıt veya hukuka aykırı amacın bulunmadığı gösterilmelidir. Sonuç alınamazsa Sigorta Tahkim Komisyonu veya mahkeme yoluna başvurulabilir. Konunun karmaşıklığı nedeniyle hukuki destek almak yararlıdır.

Sık Yapılan Hatalar

• Hukuka aykırılık ihtimali taşıyan faaliyetler için sigorta yaptırmak,
• Poliçenin kapsamının sınırlarını öğrenmemek,
• Ret yazısını sözlü kabul etmek,
• Taksir ile kasıt ayrımını gözetmemek,
• Poliçe amacına ilişkin belgeleri saklamamak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir işletme, bilerek kanuna aykırı bir üretim yapmayı planlar ve bu faaliyetten doğacak cezaları ve tazminatları karşılamak üzere bir sigorta yaptırmak ister. Sigortacı poliçeyi hukuka aykırı amaç nedeniyle geçersiz sayar; TTK m. 1404 uyarınca sözleşme hükümsüzdür. Buna karşılık normal üretim faaliyeti sırasında taksirle doğan bir zarar için sigorta yaptırmış işletme, teminattan yararlanabilir.

Sigortacının Sorumluluğu ve Poliçe Düzenleme Aşaması

Sigortacılar poliçe düzenlerken sigortalanacak faaliyetin hukuka uygunluğunu incelemekle yükümlüdür. Şüpheli faaliyetlerde poliçe düzenlemekten kaçınmaları veya faaliyetin yasal kısmını teminat altına alacak şekilde sözleşme yapmaları beklenir. Poliçenin hukuka aykırı bir faaliyeti bilerek teminat altına aldığı sonradan anlaşılırsa, hem sigortacı hem sigorta ettiren için sonuçlar doğar. Sigorta ettiren de poliçe kapsamını dürüstçe beyan etmeli, faaliyetin niteliğini gizlememelidir.

Sonuç

Kanuna, ahlaka, kamu düzenine ve kişilik haklarına aykırı bir fiilden doğabilecek zararı teminat altına almak amacıyla yapılan sigorta geçersizdir. Bu yasak sigortanın meşru amaçlarla kullanılmasını sağlar. Taksirle doğan zararlar ise sigortalanabilir. Sigorta poliçesinin geçerliliği konusunda destek için sigorta hukuku sayfamıza göz atabilir, iletişim sayfasından bize ulaşabilirsiniz.