Araç Malikinin Sürücü Dışında Sorumluluğu

Bir aracı arkadaşına, ailesine veya çalışanına ödünç veren kişi, o araçla yapılan bir kazadan kendisinin de sorumlu tutulabileceğini genellikle sonradan öğrenir. Trafik hukukunda sorumluluk, yalnızca kazayı yapan sürücüye değil, aracın “işleteni” sıfatını taşıyan kişiye de yüklenebilir. Bu ayrımın doğru yapılması, hem zarar görenin kime başvuracağını hem de malikin ne ölçüde risk altında olduğunu belirler.

İşleten Kavramı Nedir?

Karayolları Trafik Kanunu m. 85, motorlu aracın işletilmesi sırasında bir kişinin ölmesi veya yaralanması ya da bir şeyin zarara uğraması hâlinde motorlu aracın işletenini sorumlu tutar. İşleten, mutlaka aracın maliki olmak zorunda değildir; aracın ekonomik tasarrufunu elinde bulunduran, onu kendi adına ve hesabına kullanan veya kullandıran kişi işleten sayılır. Çoğu durumda malik ile işleten aynı kişidir, ancak kiralama, uzun süreli zilyetlik devri veya işletme sözleşmeleri gibi durumlarda bu ikisi ayrışabilir.

Kusursuz Sorumluluk İlkesi

İşletenin sorumluluğu, kusur sorumluluğundan farklı olarak kusursuz sorumluluk esasına dayanır. Bu, işletenin kazada bizzat kusuru bulunmasa dahi, aracın işletilmesinden kaynaklanan tehlike nedeniyle sorumlu tutulabileceği anlamına gelir. Kanun, işletenin sorumluluktan kurtulabilmesi için kazanın mücbir sebepten veya zarar görenin ya da üçüncü kişinin ağır kusurundan kaynaklandığını ispatlamasını arar; bu ispat kural olarak oldukça sınırlı hâllerde başarılı olur.

Aracın Ödünç Verilmesi veya Kiralanması

Bir aracın arkadaşa, aile bireyine veya kiralama yoluyla üçüncü bir kişiye verilmesi, malikin işletenlik sıfatını tek başına ortadan kaldırmaz. Malik, aracın kullanımına ilişkin ekonomik tasarrufu ve genel kontrolü elinde tuttuğu sürece işleten sıfatı devam edebilir. Uzun süreli kiralamalarda veya finansal kiralama (leasing) sözleşmelerinde ise işletenlik, sözleşmenin niteliğine göre kiracıya geçebilir; bu durumda sorumluluğun kimde olduğunun tespiti sözleşme hükümlerine bağlıdır.

Zorunlu Trafik Sigortasının Rolü

İşletenin bu kusursuz sorumluluğu, zorunlu trafik sigortası ile güvence altına alınmıştır. Sigorta şirketi, poliçe limitleri dahilinde üçüncü kişilere verilen zararı karşılar; bu sayede işletenin şahsi malvarlığı, sınırsız bir tazminat riskine karşı korunur. Poliçe limitlerini aşan zararlardan ise işleten ve varsa sürücü şahsen sorumlu olmaya devam eder.

Sürücünün Ayrı Sorumluluğu ve Rücu İlişkisi

Kazayı bizzat yapan sürücü, kusuruna dayanan genel haksız fiil sorumluluğu çerçevesinde ayrıca sorumludur. Sigorta şirketi, zarar görene tazminatı ödedikten sonra, TTK m. 1472 uyarınca hukuken sigortalının yerine geçer ve sürücünün kastı veya ağır kusuru varsa ödediği tutarı sürücüye rücu edebilir. Bu nedenle aracı ödünç alan kişinin alkollü, ehliyetsiz veya kurallara aykırı şekilde araç kullanması, hem malikin hem sürücünün sonraki bir rücu talebiyle karşılaşmasına yol açabilir.

Aracın Çalınması Hâlinde Sorumluluk

Aracın çalınması, malikin işletenlik sıfatını ve buna bağlı sorumluluğunu kural olarak keser; çünkü bu durumda araç, malikin iradesi dışında ve onun ekonomik tasarrufu dışında kullanılmaktadır. Çalıntı bir araçla yapılan kazada zarar görenin talebi, öncelikle kazayı yapan kişiye yöneltilir; araç sigortasız ise Güvence Hesabından karşılanma imkânı gündeme gelebilir.

Aile Bireylerinin Kullanımı ve Ortak Malvarlığı

Ailede birden fazla kişinin aynı aracı kullandığı durumlarda, aracın hangi aile bireyi adına kayıtlı olduğu, işletenlik tartışmasında önemli bir başlangıç noktasıdır. Ancak fiilen aracı sürekli kullanan ve masraflarını üstlenen kişinin farklı olması hâlinde, somut olayda kimin ekonomik tasarrufu elinde bulundurduğu ayrıca değerlendirilir.

İşletenlikte Birden Fazla Sorumlunun Bulunması

Bazı kazalarda birden fazla kişi işleten sıfatını taşıyabilir; örneğin aracın hem kayıtlı maliki hem de fiilen işletmesini yürüten bir başka kişi bulunabilir. Bu durumda zarar gören, işletenlerden herhangi birine veya tamamına karşı müteselsilen tazminat talebinde bulunabilir. İşletenler arasındaki iç ilişkide kimin ne oranda sorumlu olacağı ise ayrı bir rücu ilişkisiyle çözümlenir; zarar görenin tazminat alma hakkı bu iç paylaşımdan etkilenmez.

İşleten Sıfatının İspatı

Bir uyuşmazlıkta işletenlik sıfatının kimde olduğu, ruhsat kaydı tek başına belirleyici olmasa da önemli bir karinedir. Bunun yanında aracın kullanım amacı, kim tarafından finanse edildiği, sigorta poliçesinin kim adına yaptırıldığı ve aracın günlük kullanımını kimin yürüttüğü gibi unsurlar birlikte değerlendirilir. Sigorta şirketleri ve mahkemeler, bu unsurları bir bütün olarak inceleyerek işletenlik sıfatının kime ait olduğuna karar verir; bu nedenle uyuşmazlık hâlinde tüm bu delillerin bir arada sunulması önemlidir.

Sürücünün İşverenin Talimatıyla Araç Kullanması

Bir çalışanın işveren aracını iş amacıyla kullanırken kaza yapması hâlinde, işveren hem işleten hem de kural olarak sorumlu tutulabilecek başka bir konumda bulunur. Bu durumda çalışanın kusuru işverene yansır ve zarar gören, tercihine göre çalışana, işverene veya doğrudan zorunlu trafik sigortasına başvurabilir. İşveren, çalışanına ödediği tazminatı belirli şartlarla çalışana rücu edebilirse de, bu rücu hakkı iş hukuku ilkeleri ve çalışanın kusur derecesi dikkate alınarak sınırlı şekilde kullanılabilir.

Poliçe Limitlerinin Aşılması Hâlinde Ek Sorumluluk

Zorunlu trafik sigortası, üçüncü kişilere verilen zararı yalnızca poliçede belirlenen limitler dahilinde karşılar. Kazanın ağır sonuçları nedeniyle tazminat tutarı bu limitleri aşarsa, aşan kısımdan işleten ve sürücü şahsen sorumlu tutulmaya devam eder. Bu risk, isteğe bağlı olarak yaptırılabilecek ihtiyari mali sorumluluk sigortası ile ek olarak güvence altına alınabilir; özellikle sık araç kullanan veya değerli araçlara sahip kişilerin bu ek teminatı değerlendirmesi önerilir.

Kiralama ve Leasing İlişkilerinde İşletenlik

Uzun süreli kiralama veya finansal kiralama (leasing) sözleşmelerinde, aracın hukuki maliki ile fiilen kullanan ve ekonomik yararı elde eden taraf farklı kişiler olabilir. Bu tür sözleşmelerde işletenlik sıfatı genellikle kiracıya veya kullanıcıya geçer; ancak sözleşmenin somut hükümleri, kimin sigorta yaptırma ve bakım gibi yükümlülükleri üstlendiği de bu değerlendirmede dikkate alınır.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek, kuralların işleyişini göstermek amacıyla hazırlanmıştır ve gerçek bir dosyaya dayanmaz. Bir kişi, aracını hafta sonu tatile giden arkadaşına ödünç verir. Arkadaşı, seyir hâlindeyken bir yayaya çarpar. Zarar gören yaya, tazminat talebini önce zorunlu trafik sigortasına yöneltir; sigorta şirketi poliçe limitleri dahilinde ödeme yapar. Sürücünün kırmızı ışık ihlali nedeniyle ağır kusurlu olduğu tespit edilince, sigorta şirketi ödediği tutarı sürücüye rücu eder.

Sonuç

Aracın maliki, aracı bizzat kullanmasa dahi işletenlik sıfatı nedeniyle üçüncü kişilere karşı sorumlu tutulabilir; ancak zorunlu trafik sigortası bu riski büyük ölçüde karşılar. Kazadan sonra kimin işleten, kimin sürücü sayılacağının ve rücu riskinin doğru değerlendirilmesi için Sigorta Hukuku alanındaki hizmetlerimizden destek alabilirsiniz.