Boşanma Davasında Adli Yardım Nasıl Alınır, Kimler Yararlanır?

Boşanmaya karar verdiniz ama dava açarken yatırılması gereken harç ve masraflar sizi zorluyorsa, kanun bunun için bir yol öngörmüştür: adli yardım. Kendinizin ve ailenizin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeden yargılama giderlerini karşılayamıyorsanız, talebinizin de açıkça dayanaktan yoksun olmadığı durumda, mahkemeden adli yardım isteyebilirsiniz. Karar çıkarsa harç ve avansları peşin yatırmadan yargılamaya devam edersiniz.

Adli yardım tam olarak neyi sağlar?

Adli yardım, bir tür “sonradan ödeme” düzenidir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 335’e göre adli yardım kararı ilgiliye dört şey sağlar:

• Yapılacak tüm yargılama ve takip giderlerinden geçici olarak muafiyet.
• Yargılama giderleri için teminat göstermekten muafiyet.
• Dava sırasında yapılması gereken giderlerin Devlet tarafından avans olarak ödenmesi.
• Davanın avukatla takibi gerekiyorsa, ücreti sonradan ödenmek üzere bir avukat temini.

Mahkeme isterse bu imkânlardan yalnızca bir kısmını da tanıyabilir. Yani karar “ya hep ya hiç” değildir; kısmen yararlanmanıza da hükmedilebilir. Adli yardım, hükmün kesinleşmesine kadar devam eder.

Burada kritik bir ayrım var: bu bir muafiyet değil, erteleme düzenidir. Giderler yok olmaz; kimin ödeyeceği dava sonunda belli olur.

Kimler yararlanabilir?

Kanunun aradığı şart, gelirin ya da mal varlığının tek başına küçüklüğü değil, ödeme gücünden yoksunluktur. Madde metnine göre kendisi ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin gereken yargılama veya takip giderlerini kısmen veya tamamen ödeme gücünden yoksun olan kimseler yararlanabilir (HMK m. 334/1). Mahkeme bu değerlendirmeyi sizin sunduğunuz belgelere bakarak yapar; kanunda sabit bir gelir sınırı yazmaz.

İkinci şart, talebin açıkça dayanaktan yoksun olmamasıdır. Başka bir deyişle, mahkeme dava dilekçenizi ya da savunmanızı baştan hukuken temelsiz görmemelidir. Bu eşik düşüktür; haklı çıkacağınıza dair bir kanaat uyandırmanız gerekmez, yalnızca iddianızın açıkça temelsiz olmaması yeter.

Adli yardım yalnızca davacı için değil, davalı için de söz konusu olabilir: kanun iddia ve savunmalarda, geçici hukuki korunma taleplerinde ve icra takibinde yararlanılabileceğini yazar. Dolayısıyla size boşanma davası açılmışsa ve cevap vermek için gider karşılayamıyorsanız siz de başvurabilirsiniz.

Yabancı uyruklu kişiler bakımından ayrıca karşılıklılık şartı aranır (HMK m. 334/3). Hangi ülke vatandaşı bakımından karşılıklılığın bulunduğu ayrıca incelenmesi gereken bir konudur.

Talep nereye ve ne zaman yapılır?

Adli yardım, asıl talep veya işin karara bağlanacağı mahkemeden istenir (HMK m. 336/1). Boşanma davasında bu, davayı gören aile mahkemesidir. Kanun yollarına başvuru sırasında, yani istinaf veya temyiz aşamasında, adli yardım talebi bölge adliye mahkemesine ya da Yargıtaya yapılır (HMK m. 336/3).

Adli yardım maddelerinde talep için ayrı bir başvuru süresi yazılı değildir; ancak adli yardım, daha önce yapılan yargılama giderlerini kapsamaz (HMK m. 337/3). Dava açarken harç yatırıp sonra adli yardım isteyen kişi, yatırdığını geri alamaz. Bu nedenle ödeme gücünüz yetersizse talebi dava dilekçesiyle birlikte vermek en güvenli yoldur. Harç ve gider avansı normalde dava açılırken yatırılır (HMK m. 120); davacının yatırması gereken gider avansının yatırılmış olması ayrıca bir dava şartıdır (HMK m. 114/1-g).

Talebe ilişkin evrak her türlü harç ve vergiden muaftır (HMK m. 336/4). Yani adli yardım istemek için ayrıca bir başvurma harcı ödemeniz gerekmez.

Dilekçeye neler eklenir?

Talepte bulunan kişi üç şeyi mahkemeye sunmak zorundadır: iddiasının özeti, iddiasını dayandıracağı deliller ve yargılama giderlerini karşılayabilecek durumda olmadığını gösteren mali durumuna ilişkin belgeler (HMK m. 336/2).

İddianın özeti, boşanma davasında genellikle dava dilekçenizdeki olayların kısa bir anlatımı olur. Deliller bölümünde dosyaya dayanacağınız belgeleri ve tanıkları sıralarsınız. Mali durum belgeleri ise gelir kaynaklarınızı, mal varlığınızı ve yükümlülüklerinizi gösteren evrakı kapsar. Kanun bu belgeleri tek tek saymaz; dosyanıza hangi belgelerin yeterli olacağını mahkeme değerlendirir. Başvurunuzu zayıflatan hatalardan biri, belgeleri eksik sunup gerekçeyi yalnızca beyanla geçiştirmektir. Gelir ve gider belgelerinizi ne kadar eksiksiz toplarsanız, mahkemenin ödeme gücünüz hakkındaki kanaati o kadar sağlam oluşur.

Mahkeme talebi nasıl inceler?

Mahkeme adli yardım talebi hakkında duruşma yapmadan karar verebilir. Ancak talep hâlinde inceleme duruşmalı yapılır (HMK m. 337/1). Taleple birlikte sunduğunuz bilgi ve belgeler kabul edilmezse, ret kararında bunun sebebi açıkça belirtilmek zorundadır.

Ret kararına karşı tebliğinden itibaren iki hafta içinde, kararı veren mahkemeye dilekçe vererek itiraz edebilirsiniz. İtiraz incelemesinin sonucu kesindir. Ret hâlinde ne yapılacağını, ödeme gücünde sonradan gerçekleşen ciddi bir azalmaya dayanarak yeniden başvurma hakkını ve harç yükümlülüğünün durumunu adli yardım talebi reddedilirse yazımızda ayrıca ele aldık.

Adli yardımdan sonra masraflar kime kalır?

Adli yardımla ertelenen yargılama giderleri ve Devletçe ödenen avanslar, dava veya takip sonunda haksız çıkan kişiden tahsil edilir (HMK m. 339/1). Boşanma davasında kimin haksız çıkmış sayılacağı ve giderlerin nasıl paylaştırılacağı dosyaya göre değişir ve hükümde belirlenir (HMK m. 326); genel mantığı boşanma davası harç ve masrafları yazımızda bulabilirsiniz.

Adli yardımdan yararlanan taraf haksız çıkarsa, uygun görülürse yargılama giderlerinin en çok bir yıl içinde aylık eşit taksitler hâlinde ödenmesine karar verilebilir. Ayrıca tahsilin yararlananın mağduriyetine neden olacağı mahkemece açıkça anlaşılırsa, mahkeme hükümde giderlerden tamamen veya kısmen muaf tutulmasına da karar verebilir (HMK m. 339/2).

Avukat tutma tarafında ise şu kural vardır: mahkemenin talebi üzerine baro tarafından görevlendirilen avukatın ücreti yargılama gideri olarak Hazineden ödenir (HMK m. 340). Delil avansı gibi kalemler ise delil giderleri avansı konusunda ayrıca anlatılmıştır.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Bir eş, küçük çocuğuyla birlikte yaşıyor, düzenli bir geliri yok ve boşanma davası açmak istiyor. Dilekçesinde boşanma sebebini anlatıyor, çocuk için velayet ve nafaka talep ediyor. Dilekçeyle birlikte adli yardım talebinde bulunuyor; kısa bir iddia özeti, tanık listesi ve geçimini gösteren belgeleri ekliyor.

Mahkeme bu durumda iki soruya bakar: kişinin ödeme gücü gerçekten yok mu, ve talebi açıkça dayanaktan yoksun mu? Cevap olumluysa adli yardım kararı verilir ve harçlar ile avanslar Devlet tarafından karşılanır. Dava sonunda ertelenen giderlerin kimden alınacağı, hükümde ayrıca belirlenir. Bu örnek yalnızca mantığı gösterir; gerçek bir dosyada belgeler, tarihler ve talepler sonucu belirler.

Boşanma davasının kendine özgü yönleri

Boşanma davası tek bir talepten ibaret olmaz. Dilekçede boşanmanın yanında velayet, nafaka, tazminat ve gerekirse mal rejimi alacağı da istenebilir. Hâkim, dava açılınca eşlerin barınmasına, geçimine, mallarının yönetimine ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri kendiliğinden alır (TMK m. 169). Adli yardım kararı bu süreçte işinize yarar, çünkü sosyal inceleme, bilirkişi ve tebligat gibi masraf doğuran adımlar dava boyunca ortaya çıkar.

Bir noktayı ayrıca belirtmek gerekir: boşanmanın dayandığı olgular bakımından hâkim yemin öneremez, tarafların ikrarları da hâkimi bağlamaz (TMK m. 184). Bu kural adli yardımın şartlarını değiştirmez; ancak “iddiamı yalnızca kendi beyanımla kanıtlarım” düşüncesiyle hareket edip delilsiz başvuran biri, hem boşanma davasında hem de adli yardım talebinde zayıf kalır. Kanun, adli yardım talebiyle birlikte iddianızın özetini ve dayanacağınız delilleri de istediği için, delillerinizi baştan düşünmek zorundasınız.

İstinaf aşamasında adli yardım

Kanun, adli yardımın hükmün kesinleşmesine kadar devam ettiğini söyler (HMK m. 335/3); yani ilk derecede alınmış ve kaldırılmamış bir adli yardım kararı kanun yolu aşamasında da sürer. İlk derecede adli yardım almadıysanız, kanun yollarına başvuru sırasında yapacağınız talep bölge adliye mahkemesine veya Yargıtaya verilir (HMK m. 336/3). Adli yardımdan yararlanmayan taraf, istinaf dilekçesi verilirken harç ve tebliğ giderleri dâhil tüm giderleri öder; eksik kalırsa mahkeme bir haftalık kesin süre verir, bu süre de kaçırılırsa başvuru yapılmamış sayılır (HMK m. 344). Kararınız devam ediyor olsa bile istinaf dilekçesinde adli yardımdan yararlandığınızı açıkça belirtmeniz, harç tartışmasını baştan önler.

Bu aşamada doğru zamanlama önem taşır: istinaf süresi iki haftadır ve karar eşlerin her birine tebliğ edilmekle işlemeye başlar (HMK m. 345). İstinaf yoluyla ilgili genel bilgiyi boşanma davasında istinaf süreci yazımızda bulabilirsiniz.

Adli yardım kararı sonrasında dikkat edilecekler

Karar çıktıktan sonra da sorumluluğunuz sürer. Mali durumunuzda sonradan yeteri derecede iyileşme olursa kararın kaldırılabileceğini unutmayın; böyle bir değişiklik olduğunda durumu dürüstçe bildirmek, ileride doğabilecek yaptırımları önler. Bilirkişi veya sosyal inceleme gibi adımlar için Devlet avans ödese bile, çağrıldığınız duruşmalara ve incelemelere katılmak sizin işinizdir. Usulüne uygun davet edilen taraflar duruşmaya gelmezse dosya işlemden kaldırılır (HMK m. 150).

Başvuruda sık yapılan hatalar

Birinci hata, talebi geciktirmektir. Yatırılmış harçlar adli yardım kapsamında geri gelmez.

İkinci hata, belgesiz başvurmaktır. Mali durum belgeleri, kanunun açıkça aradığı unsurlardandır (HMK m. 336/2).

Üçüncü hata, gerçeği yansıtmayan bilgi vermektir. Mali durumu hakkında kasten veya ağır kusuru sonucu yanlış bilgi verdiği ortaya çıkan kişinin adli yardım kararı kaldırılır (HMK m. 338). Bunun sonuçlarını adli yardımın kaldırılması yazımızda anlattık.

Dördüncü hata, adli yardımı masraftan kurtulmak sanmaktır. Dava sonunda haksız çıkarsanız ertelenen gider sizden tahsil edilir. Bu sırada avukatla çalışma biçimini de planlamak gerekir; ayrıntı için boşanma davasında avukatla çalışmak yazımıza bakabilirsiniz.

Kendi durumunuzu birlikte değerlendirelim

Adli yardım için aranan ödeme gücü yoksunluğu her dosyada farklı biçimde ortaya çıkar; geliriniz, ailenizin yükü ve borçlarınız mahkemenin kararını belirler. Durumunuzu telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak anlatabilir, hangi belgelerin hazırlanması gerektiğini birlikte konuşabilirsiniz. İletişim sayfasından bize ulaşabilir, büronun çalışma alanını aile hukuku sayfasında görebilirsiniz.