Çalışma İzni Türleri: Bağımlı, Bağımsız, Süresiz

Türkiye’de çalışmak isteyen yabancıların kural olarak Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığından çalışma izni alması gerekir. 2016 yılında yürürlüğe giren 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu, çalışma izni sistemini kapsamlı şekilde yeniden düzenlemiştir. Bu yazıda çalışma izni türlerini, bağımlı ve bağımsız çalışma izni farkını ve süresiz çalışma izninin sağladığı hakları ele alıyoruz.

Çalışma İzni Nedir ve Neden Önemlidir?

Kanun m. 3’e göre çalışma izni, Bakanlıkça resmî bir belge şeklinde düzenlenen ve geçerlilik süresi içinde yabancıya Türkiye’de çalışma ve ikamet hakkı veren izindir. Bu tanım önemli bir sonuç doğurur: geçerli bir çalışma izni bulunan yabancının ayrıca ikamet izni almasına gerek yoktur; çalışma izni kendiliğinden ikamet hakkını da kapsar. Bu nedenle çalışma izni, hem işveren hem de yabancı çalışan açısından tek ve kapsamlı bir hukuki statü sağlar.

Süreli (Bağımlı) Çalışma İzni

En yaygın çalışma izni türü, bir işveren nezdinde ücret karşılığı çalışacak yabancılar için düzenlenen süreli çalışma iznidir. Bu izin, belirli bir işveren ve işyeri için verilir; yabancının işvereninin değişmesi hâlinde yeni bir çalışma izni başvurusu gerekir. Başvurular yurt içinde doğrudan Bakanlığa, yurt dışında ise yabancının vatandaşı olduğu veya yasal olarak bulunduğu ülkedeki Türk temsilciliklerine yapılır ve işveren de sürece taraf olur.

Kanun m. 9’a göre Bakanlık, çalışma izni taleplerini uluslararası işgücü politikası çerçevesinde değerlendirir; iş piyasasındaki durum, çalışma hayatındaki gelişmeler, sektörel ve ekonomik konjonktür gibi kriterler dikkate alınır. Mesleki yeterlilik gerektiren sağlık ve eğitim hizmetlerinde çalışacak yabancılar için ilgili bakanlıkların ön izni aranır.

Bağımsız Çalışma İzni

Kanun m. 3’e göre bağımsız çalışma izni, yabancıya Türkiye’de kendi ad ve hesabına çalışma hakkı veren çalışma iznidir. Bu izin türü, serbest meslek faaliyeti yürütecek, kendi işini kuracak veya bağımsız olarak ticari faaliyette bulunacak yabancılar için uygundur. Kanun m. 10/7-8’e göre bağımsız çalışma izni, uluslararası işgücü politikası doğrultusunda belirlenen niteliklere sahip yabancılara verilebilir ve süreli çalışma izninde uygulanan süre sınırlamalarına tabi olmaksızın düzenlenebilir.

Süresiz Çalışma İzni

Kanun m. 3’e göre süresiz çalışma izni, yabancıya Türkiye’de süresiz çalışma hakkı veren çalışma iznidir. Kanun m. 10/4’e göre süresiz çalışma izni olan yabancı, uzun dönem ikamet izninin sağladığı tüm haklardan yararlanır. Süresiz çalışma izni olan yabancı, özel kanunlardaki düzenlemeler hariç, sosyal güvenliğe ilişkin kazanılmış hakları saklı kalmak ve bu hakların kullanımında ilgili mevzuata tabi olmak kaydıyla Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanır. Ancak seçme, seçilme ve kamu görevlerine girme hakkı bu kapsamda değildir.

Turkuaz Kart ile İlişkisi

6735 sayılı Kanun’un getirdiği bir diğer önemli yenilik olan Turkuaz Kart, yabancıya süresiz çalışma hakkı, eş ve bakmakla yükümlü olduğu çocuklarına ise ikamet hakkı veren özel bir belgedir. Turkuaz Kart sahibi yabancı, kanunda düzenlenen süresiz çalışma izninin sağladığı haklardan yararlanır; bu nedenle Turkuaz Kart, süresiz çalışma izninin nitelikli yabancılar için özel bir versiyonu olarak değerlendirilebilir. Turkuaz Kart’ın ayrıntıları ayrı bir yazımızda ele alınmaktadır.

Çalışma İzni Muafiyeti ile Karıştırılmamalı

Kanun, bazı yabancı gruplarını çalışma izni almaktan muaf tutar; bu kişiler çalışma izni muafiyeti belgesiyle çalışabilir. Diplomatik ve konsüler temsilciliklerde görevli yabancılar, sınırötesi hizmet sunucuları gibi belirli kategoriler bu kapsama girer. Çalışma izni muafiyeti, çalışma izninden farklı bir belge olup ayrı bir başvuru sürecine tabidir; bu konu ayrı bir yazımızda ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.

Çalışma İzni Olmadan Çalışmanın Sonuçları

Çalışma izni olmadan çalıştığı tespit edilen yabancı, 6458 sayılı Kanun m. 54 uyarınca sınır dışı etme kararı alınacaklar arasında sayılmıştır. İşveren açısından ise 6735 sayılı Kanun, izinsiz yabancı çalıştırma hâlinde idari para cezası öngörür; cezanın tutarı her yıl yeniden değerleme oranına göre güncellenir. Bu nedenle hem yabancı çalışanın hem de işverenin, çalışma ilişkisi başlamadan önce izin sürecini tamamlamış olması büyük önem taşır.

Çalışma İzninin Uzatılması

Çalışma izninin süresi dolmadan önce uzatma başvurusu yapılması gerekir. Uzatma başvurusunda, iş sözleşmesinin devam ettiği, işverenin hâlen aynı işveren olduğu veya kanunda öngörülen şartlar dahilinde işveren değişikliği yapıldığı belgelenmelidir. Kanun m. 10’a göre süreli çalışma izinlerinin ilk uzatma başvurusunda genellikle bir yıl, takip eden uzatmalarda ise üç yıla kadar süre verilebilir; bu süreler yabancının aynı işyerinde çalışmaya devam etmesi hâlinde kademeli olarak uzayabilir.

İş Değişikliği ve İznin Yeniden Değerlendirilmesi

Süreli (bağımlı) çalışma izni belirli bir işveren için verildiğinden, yabancının işveren değiştirmesi hâlinde yeni işveren adına yeni bir çalışma izni başvurusu yapılması gerekir. Bu süreçte yabancının daha önce edindiği kanuni çalışma izni süresi, belirli şartlarla yeni başvuruda dikkate alınabilir; ancak otomatik bir devir söz konusu değildir. Bu nedenle iş değişikliği planlayan yabancı çalışanların, yeni işe başlamadan önce çalışma izni sürecini tamamlamış olması önemlidir; aksi hâlde geçici bir süre izinsiz çalışma riski doğabilir.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek, kuralların işleyişini göstermek amacıyla hazırlanmıştır ve gerçek bir dosyaya dayanmaz. Türkiye’de bir yazılım şirketinde çalışmak isteyen yabancı mühendis için işveren, süreli çalışma izni başvurusunda bulunur. Aynı kişi birkaç yıl sonra kendi yazılım danışmanlık şirketini kurmak isteyince, bu kez bağımsız çalışma izni başvurusu yapması gerektiği kendisine bildirilir; çünkü artık bir işverene bağlı değil kendi ad ve hesabına çalışacaktır.

Sonuç

Çalışma izni türleri, yabancının Türkiye’deki çalışma biçimine göre farklı şart ve haklar sunar. Doğru izin türünün seçilmesi, hem yasal çalışma hem de ikamet hakkının kesintisiz sürmesi için belirleyicidir. Yabancılar hukuku alanında çalışma izni başvurunuz veya ret kararına itirazınız için bizimle iletişime geçebilirsiniz.