Çizgili Çek ve 'Hesaba Geçirilecektir' Kaydı Nedir? Genel ve Özel Çizgi Farkı (TTK 803-806)

Çeklerin kaybolması veya çalınması, ticari hayatta sık karşılaşılan risklerdendir. Çek hamiline yazılı veya ciro ile devredilebilir olduğundan, ele geçiren kişi bunu kolayca nakde çevirmeye çalışabilir. Kanun bu riski azaltmak için iki koruma yolu öngörür: çeki çizmek ve çeke “hesaba geçirilecektir” kaydı koymak. Bu yazıda TTK m. 803-806 hükümlerine göre çizgili çeki ve hesaba geçirilecek çeki anlatıyoruz.

Çekin Çizilmesi

TTK m. 803/1’e göre bir çekin düzenleyeni veya hamili onu, 804. maddede gösterilen sonuçları doğurmak üzere çizebilir. Çizme işlemi, çekin ön yüzüne birbirine paralel iki çizgi çekilerek yapılır (m. 803/2). Çizgi, çekin nakden ödenmesini kısıtlayan bir güvenlik önlemidir. Hem çeki düzenleyen hem de hamil çizebilir; yani çeki alan kişi, güvenliği için kendi çizgisini de ekleyebilir.

Genel ve Özel Çizgi

Kanun iki tür çizgi ayırt eder:

• Genel çizgi: İki çizgi arasına hiçbir ibare konmamışsa veya “banka” kelimesi ya da buna benzer bir ibare konmuşsa çek genel olarak çizilmiş demektir (m. 803/3).
• Özel çizgi: İki çizgi arasına belirli bir bankanın ticaret unvanı yazılmışsa çek özel olarak çizilmiş demektir (m. 803/4).

Genel çizgi özel çizgiye dönüştürülebilir; ancak özel çizgi genel çizgiye dönüştürülemez (m. 803/5). Bu kural, çekin güvenlik seviyesinin düşürülmesini engeller. Çizgilerin veya zikredilen bankanın ticaret unvanının silinmesi hükümsüz sayılır (m. 803/6); yani silinmiş çizgi yine geçerli kabul edilir.

Çizgili Çekin Kimlere Ödenebileceği

TTK m. 804, çizginin sonuçlarını düzenler:

1. Genel çizgili çek: Muhatap tarafından ancak bir bankaya veya muhatabın bir müşterisine ödenebilir (m. 804/1).
2. Özel çizgili çek: Muhatap tarafından ancak ticaret unvanı gösterilen bankaya veya bu banka muhatap ise onun müşterisine ödenebilir. Ticaret unvanı gösterilen banka, bedelin tahsili işini diğer bir bankaya bırakabilir (m. 804/2).
3. Bankanın iktisap sınırı: Bir banka, çizgili çeki ancak müşterilerinden veya diğer bir bankadan iktisap edebilir. Aynı şekilde onu, sözü geçen kişilerden başkaları hesabına tahsil edemez (m. 804/3).
4. Çok çizgili çek: Çek birden fazla özel olarak çizilmişse, muhatabın bu çeki ödeyebilmesi için çekin ikiden fazla çizilmemiş olması ve çizgilerden birinin, çekin bir takas odası tarafından tahsil edilebilmesi amacıyla yapılmış olması şarttır (m. 804/4).

Bu düzenleme sonucunda çizgili çek, kimliği belli bir banka müşterisine ödendiğinden, çeki kötü niyetle ele geçiren kişinin bedeli anonim olarak alması güçleşir.

Kurallara Aykırı Ödemenin Sonuçları

Birinci ilâ dördüncü fıkralara aykırı hareket eden muhatap veya banka, çek bedelini aşmamak üzere oluşan zarardan sorumludur (m. 804/5). Bu, bankaların çizgili çeklerde özenli davranma yükümlülüğünü güçlendirir. Çizgi kuralına aykırı olarak yetkisiz kişiye ödeme yapan banka, gerçek hak sahibinin uğradığı zararı, çek bedeliyle sınırlı olarak tazmin eder. Bu sorumluluk, bankanın kusurlu davranışına dayanır ve özenli banka olma yükümlülüğü çerçevesinde değerlendirilir.

“Hesaba Geçirilecektir” Kaydı

TTK m. 805/1’e göre bir çekin düzenleyeni veya hamili çekin ön yüzüne “hesaba geçirilecektir” kaydını veya buna benzer bir ibareyi yazarak çekin nakden ödenmesini önleyebilir. Bu takdirde çek, muhatap tarafından ancak hesaba alacak kaydı, takas, hesap nakli suretiyle kayden ödenebilir. Bu kayıtlar ödeme yerine geçer. “Hesaba geçirilecektir” kaydının çizilmesi geçersizdir (m. 805/2). Birinci ve ikinci fıkralara aykırı hareket eden muhatap, çekin bedelini aşmamak üzere zarardan sorumludur (m. 805/3). Bu kayıt, çizgiden daha katı bir korumadır: çek hiçbir koşulda nakden ödenemez; sadece hesap kaydı yapılarak ödenir.

Hesaba Geçirilecek Çekte Hamilin Hakları

TTK m. 806’ya göre hesaba geçirilmek üzere düzenlenen bir çekin hamili, muhatap iflas etmiş veya bir ilamla ispatlanmamış olsa bile ödemelerini tatil etmiş ya da aleyhine yapılan herhangi bir icra takibi semeresiz kalmışsa, çek bedelinin nakden ödenmesini muhataptan isteyebileceği gibi, ödememe halinde başvurma hakkını da kullanabilir. Ayrıca hamil, muhatabın çek bedelini kayıtsız ve şartsız bir alacak olarak hesaba geçirmekten kaçındığını veya ödeme yerindeki takas odasının bu çekin hamilin borçlarına mahsup edilme kabiliyetini haiz olmadığını beyan ettiğini ispat ederse başvurma haklarını kullanabilir (m. 807). Bu hükümler, hesaba geçirme kaydının hamili çaresiz bırakmamasını sağlar.

Çizgi Uygulamasının Ticari Önemi

Uygulamada çek yaprakları çoğu zaman önceden çizgili basılır ve banka çek defterlerini bu şekilde verir. Bu nedenle çizgili çek, ticaret hayatında yaygındır. Çeki alan tacir, çekin çizgili olması halinde bedeli alabilmek için mutlaka bir banka hesabı kullanmak zorundadır. Bunun tacir açısından bir avantajı, çekin tahsil edildiği hesap üzerinden kayıt izinin kalmasıdır; bu, muhasebe ve delil açısından yararlıdır. Hesaba geçirme yöntemi, ticari defter kayıtlarının doğrulanmasına da yardımcı olur; ticari defterlerin delil değeri için ticari defterlerin delil niteliği yazısına bakabilirsiniz.

Kayıp veya Çalıntı Çekte Koruma

Çizgili çek veya hesaba geçirilecek çek kaybolursa, riski azaltmak için düzenleyen veya hamil bankaya bilgi verebilir ve gerekiyorsa iptal davası açabilir. Bkz. kaybolan çek ve bonoda iptal davası. Ayrıca çekin elden çıkması halinde yeni hamilin iyi niyeti ve kusuru önemli olduğundan çek ibraz süresi ve ibraz süresi geçtikten sonra çekin durumu yazısındaki hükümler de göz önüne alınmalıdır.

Çek Düzenleyen İçin Öneriler

• Çekleri mümkünse çizgili ve gerekirse “hesaba geçirilecektir” kaydıyla düzenleyin.
• Özel çizgi yapacaksanız alacaklının hesabının bulunduğu bankayı doğru yazın.
• Çek yapraklarını güvenli saklayın ve kayıp halinde derhal bankaya bildirin.
• Çeki teslim ederken alıcının kimliğini ve tahsil bankasını not edin.
• Ciro silsilesini ve teslim belgelerini saklayın.

Sık Yapılan Hatalar

• Çizgiyi silerek çekin nakden ödeneceğini sanmak,
• Özel çizgide yanlış banka unvanı yazmak,
• Hesaba geçirilecektir kaydını çizerek geçerliliğini kaldırmayı düşünmek,
• Çeki kaybolduğu halde bankaya geç bildirmek,
• Hesap sahibi olmayan kişinin çizgili çeki tahsil edeceğini varsaymak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir tacir, tedarikçisine verdiği çeki özel olarak çizer ve iki çizgi arasına tedarikçinin çalıştığı bankanın unvanını yazar. Çek yolda kaybolur ve bulan kişi çeki başka bir bankaya götürmeye çalışır. Muhatap banka, çekin özel çizgili olduğunu görür ve yalnızca çizgide yazan bankaya ödeme yapılabileceği için ödemeyi yapmaz. Böylece tacir hem kaybolan çekin kötü niyetle tahsilini önlemiş hem de tedarikçisine yeni bir çek vererek sorunu çözmüştür.

Sonuç

Çekin iki paralel çizgiyle çizilmesi genel veya özel çizgi sonucunu doğurur ve çekin ancak bankaya veya belirli bir bankaya ödenmesini sağlar; “hesaba geçirilecektir” kaydı ise çekin nakden ödenmesini tamamen engeller. Çek güvenliği ve tahsil sorunlarınız için ticaret hukuku alanında dosyanızı birlikte değerlendirebiliriz. İletişim sayfamızdaki telefon numarasından veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.