Genel işlem koşulu yalnızca büyük şirketlerin sözleşmelerinde mi bulunur?

Hayır. Önceden hazırlanmış ve karşı tarafla ayrıca müzakere edilmeden sunulan her tür standart sözleşme şartı, hazırlayan taraf gerçek veya tüzel kişi olsun, genel işlem koşulu sayılabilir.

Sözleşmeyi imzalayan taraf tüm şartları kabul etmiş sayılmaz mı?

İmza, kural olarak sözleşmenin bağlayıcılığını gösterir; ancak karşı tarafın beklemediği ve dikkatini özellikle çekilmemiş aşırı yükümlülük içeren şartlar, karşı taraf bunları anlayarak kabul etmediyse yazılmamış sayılabilir.

Yürürlük denetimi ile içerik denetimi arasındaki fark nedir?

Yürürlük denetimi, şartın sözleşmenin parçası olup olmadığını (karşı tarafın bilgisi ve kabulü) inceler. İçerik denetimi ise sözleşmenin parçası olan şartın dürüstlük kuralına aykırı biçimde karşı tarafı aşırı derecede aksine dezavantajlı duruma sokup sokmadığını değerlendirir.

Genel işlem koşulları yalnızca tüketici sözleşmelerinde mi uygulanır?

Hayır, TBK’daki genel işlem koşulu hükümleri ticari ilişkiler dahil tüm sözleşme türlerinde uygulanabilir; tüketici işlemlerinde ayrıca 6502 sayılı Kanun’daki ek koruma hükümleri de devreye girer.

Genel İşlem Koşulları ve Haksız Şart Denetimi

Standart sözleşmelerdeki genel işlem koşulları hangi şartlarda geçersiz sayılır? Yürürlük, yazılma ve içerik denetimi bu yazıda açıklanıyor.

Bankacılık, sigorta, abonelik ve birçok hizmet sözleşmesi, önceden hazırlanmış standart metinler üzerinden imzalanır. Karşı taraf genellikle bu metinlerin tamamını okuyup müzakere etme imkânı bulamaz. TBK, bu tür “genel işlem koşulları”nı kullanan tarafın gücünü dengelemek amacıyla özel bir denetim mekanizması öngörür.

Genel İşlem Koşulu Nedir?

TBK m. 20’ye göre genel işlem koşulu, bir sözleşme yapılırken düzenleyenin, ileride birçok benzer sözleşmede kullanmak amacıyla önceden tek başına hazırlayarak karşı tarafa sunduğu sözleşme hükümleridir. Bu hükümlerin sözleşme metninde, ekinde veya atıf yoluyla yer alması, kim tarafından kaleme alındığı ve şeklî nitelikleri denetim açısından önemli değildir; belirleyici olan hükmün önceden hazırlanmış ve müzakere edilmemiş olmasıdır.

Yürürlük Denetimi: Şart Sözleşmenin Parçası mı?

TBK m. 21’e göre karşı tarafın menfaatine aykırı genel işlem koşulları, şu hâllerde yazılmamış sayılır:

Düzenleyen, sözleşmenin yapılması sırasında karşı tarafa bu koşulların varlığı hakkında açıkça bilgi verip, içeriğini öğrenme imkânı sağlamamışsa,
Sözleşmenin niteliğine ve işin özelliğine yabancı olan şartlar, karşı tarafın makul olarak beklemeyeceği nitelikte ise ve karşı taraf bunları anlayarak kabul etmediyse.

Bu denetim, şartın sözleşmenin geçerli bir parçası olup olmadığını belirler.

Yorum Denetimi

Genel işlem koşullarında yer alan bir hükmün birden fazla anlama gelmesi mümkünse, TBK m. 23 uyarınca hüküm, düzenleyenin aleyhine ve karşı tarafın lehine yorumlanır (belirsizlik kuralı).

İçerik Denetimi

TBK m. 25’e göre genel işlem koşullarında yer alan ve dürüstlük kurallarına aykırı olarak karşı tarafın aleyhine veya onun durumunu ağırlaştıracak nitelikte düzenlenen hükümler kesin olarak hükümsüzdür. Bu denetim, şartın sözleşmenin bir parçası olduğu kabul edilse bile içeriğinin hakkaniyete uygun olup olmadığını sorgular.

Uygulamada Sık Görülen Örnekler

Aşağıdaki tür hükümler, somut olayın koşullarına göre denetime konu olabilir:

Tek taraflı ve gerekçesiz fesih yetkisi tanıyan, karşı tarafa ise bu imkânı vermeyen şartlar,
Sorumluluğu aşırı ölçüde sınırlayan veya kaldıran hükümler,
Cezai şartı orantısız biçimde ağırlaştıran maddeler,
Yetki veya tahkim şartlarının karşı tarafın dikkatinden gizlenmesi.

Denetimin Sonuçları

Yürürlük veya içerik denetimi sonucunda geçersiz sayılan hüküm sözleşmeden çıkarılır; sözleşmenin geri kalanı ise mümkün olduğunca ayakta tutulur ve boşluk kanun hükümleriyle doldurulur. Sözleşmenin tamamının geçersiz sayılması istisnai bir durumdur.

Denetim Hangi Aşamada Yapılır?

Genel işlem koşullarının denetimi genellikle bir uyuşmazlık mahkemeye taşındığında gündeme gelir. Taraflardan biri, sözleşmede yer alan bir hükmün kendisine karşı ileri sürülemeyeceğini savunarak yürürlük veya içerik denetimi talep edebilir. Hâkim, taraflarca ileri sürülmese dahi kamu düzenine aykırılık teşkil eden hükümleri resen dikkate alabilir. Bu nedenle standart sözleşme kullanan tarafların, hazırlık aşamasında sözleşmelerini bu denetim kriterlerine göre gözden geçirmesi, ileride açılacak davalarda hüküm kaybını önler.

Genel İşlem Koşulu ile Bireysel Müzakere Edilen Şartlar Arasındaki Fark

Bir hükmün genel işlem koşulu sayılabilmesi için, karşı tarafla ayrıca ve gerçek anlamda müzakere edilmemiş olması gerekir. Taraflar bir maddeyi görüşüp üzerinde değişiklik yaparak son hâline kavuşturmuşsa, bu madde artık standart şart olmaktan çıkar ve genel işlem koşulu denetimine tabi tutulmaz. Uygulamada müzakerenin gerçekten yapılıp yapılmadığı, yazışmalar, revizyon geçmişi ve tarafların pazarlık gücü değerlendirilerek tespit edilir. Sözleşmenin tamamı matbu bir formdan oluşuyor ve karşı tarafa yalnızca imza için sunulmuşsa, müzakere edilmediği kabul edilir.

Ticari Sözleşmelerde de Denetim Uygulanır mı?

TBK’daki genel işlem koşulu hükümleri yalnızca tüketici işlemleriyle sınırlı değildir; iki tacir arasındaki sözleşmelerde de standart şartlar aynı denetime tabi olabilir. Ancak tacirler arasında tarafların basiretli iş adamı gibi davranma yükümlülüğü bulunduğundan, hâkim içerik denetimini yaparken tarafların ticari tecrübesini ve pazarlık gücünü de göz önünde bulundurur.

Sözleşme Hazırlarken Alınabilecek Önlemler

Standart sözleşme kullanan işletmelerin, hazırladıkları metinleri düzenli aralıklarla gözden geçirmesi ve özellikle karşı tarafın makul olarak beklemeyeceği, sözleşmenin ana konusundan uzak veya aşırı yük getiren maddeleri ayrıca ve göze çarpar biçimde vurgulaması önerilir. Bu tür maddelerin kalın yazı, ayrı bir bölüm veya imza öncesi ayrıca onay alınması gibi yöntemlerle karşı tarafın dikkatine sunulması, yürürlük denetiminde sözleşmenin geçerli sayılma ihtimalini artırır. Karşı taraf durumunda olan kişi veya işletmelerin ise imza atmadan önce sözleşmenin tamamını, özellikle sorumluluk sınırlamaları ve fesih hükümlerini dikkatle okuması, ileride sürpriz bir yükümlülükle karşılaşma riskini azaltır.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek, kuralların işleyişini göstermek amacıyla hazırlanmıştır ve gerçek bir dosyaya dayanmaz.

Bir hizmet sağlayıcı, standart abonelik sözleşmesine küçük punto ile “hizmet sağlayıcı, önceden bildirim yapmaksızın ve gerekçe göstermeksizin sözleşmeyi her zaman feshedebilir, abone ise en az bir yıl önceden bildirimde bulunmadıkça feshedemez” şeklinde bir madde koyar. Bu madde, tarafların menfaat dengesini abone aleyhine aşırı ölçüde bozduğu için içerik denetimine tabi tutulabilir ve geçersiz sayılabilir.

Denetimin İspat Boyutu

Bir hükmün genel işlem koşulu olduğunu ve dolayısıyla denetime tabi olduğunu iddia eden taraf, bu hükmün önceden hazırlanmış ve müzakere edilmemiş olduğunu göstermekle yükümlüdür. Karşı taraf ise hükmün ayrıca ve gerçek anlamda müzakere edildiğini ispatlayarak denetim kapsamı dışında kalmasını sağlayabilir. Bu ispat yükü dağılımı, dava sürecinde delillerin (sözleşme taslakları, yazışmalar, revizyon kayıtları) hangi tarafça sunulması gerektiğini belirler.

Sonuç

Standart sözleşmelerde yer alan şartların geçerliliği, yalnızca imza atılmış olmasıyla otomatik olarak kabul edilmiş sayılmaz. Genel işlem koşulu niteliğindeki hükümlerin sözleşmenin parçası olup olmadığı ve içeriğinin dürüstlük kuralına uygunluğu ayrıca değerlendirilir. Bu değerlendirme hem sözleşmeyi hazırlayan hem de karşı taraf açısından önceden yapılmalı, gerekirse hukuki destekle sözleşme metni gözden geçirilmelidir. Karşılaştığınız bir sözleşme şartının geçerliliğinin incelenmesi için borçlar hukuku kapsamında destek alabilirsiniz.