Yakalama Kimler Tarafından Yapılır? Suçüstü Yakalama ve Yakalama Emri (CMK 90 ve 98)

Bir hırsızı suçüstü yakalayan bir vatandaş, o kişiyi alıkoyarak kişi özgürlüğünü ihlal etmiş olur mu? Kolluk hangi durumlarda savcıdan emir almadan yakalama yapabilir? Yakalama emri ne zaman çıkarılır? Bu sorular, kişi özgürlüğü ile suçla mücadele arasındaki dengeyi ilgilendirir. Ceza Muhakemesi Kanunu, yakalamanın şartlarını, yetkili kişileri ve yakalanan kişinin haklarını ayrıntılı olarak düzenler. Bu yazıda CMK 90 ve 98. maddeleri, yakalama yetkisinin sınırlarını ve yakalanan kişinin haklarını anlatıyoruz.

Herkesin Yakalama Yetkisi

CMK m. 90/1’e göre aşağıda belirtilen hallerde, herkes tarafından geçici olarak yakalama yapılabilir: kişiye suçu işlerken rastlanması; suçüstü bir fiilden dolayı izlenen kişinin kaçması olasılığının bulunması veya hemen kimliğini belirleme olanağının bulunmaması. Bu yetki, sıradan bir vatandaşa da tanınmıştır. Örneğin bir kişinin hırsızlık yaparken yakalanması veya sokakta saldırı gerçekleştirenin kaçmaya çalışması durumunda, çevredeki kişiler onu yakalayabilir. Ancak yakalama geçicidir ve kişi derhal kolluğa teslim edilmelidir. Yakalama sırasında kullanılan güç, orantılı olmalıdır; aşırı güç kullanımı ayrı bir suç doğurabilir.

Kolluğun Yakalama Yetkisi

CMK m. 90/2’ye göre kolluk görevlileri, tutuklama kararı veya yakalama emri düzenlenmesini gerektiren ve gecikmesinde sakınca bulunan hallerde; Cumhuriyet savcısına veya amirlerine derhal başvurma olanağı bulunmadığı takdirde, yakalama yetkisine sahiptirler. Yani kolluk, normalde savcının emriyle hareket eder; ancak gecikmesinde sakınca bulunan acil durumlarda bizzat yakalama yapabilir. Örneğin ağır bir suçun failinin kaçmak üzere olduğu bir anda, savcıdan emir bekleme imkânı yoksa kolluk yakalayabilir.

Şikâyete Bağlı Suçlarda Yakalama

CMK m. 90/3’e göre soruşturma ve kovuşturması şikâyete bağlı olmakla birlikte, çocuklara, beden veya akıl hastalığı, malûllük veya güçsüzlükleri nedeniyle kendilerini idareden aciz bulunanlara karşı işlenen suçüstü hallerinde kişinin yakalanması şikâyete bağlı değildir. Yani şikâyete bağlı bir suç olsa bile, mağdur çocuk veya savunmasız bir kişiyse, suçüstü yakalama için şikâyet aranmaz. Bu düzenleme, korunmaya muhtaç kişilerin hızlı korunmasını amaçlar.

Yakalanan Kişinin Hakları

CMK m. 90/4’e göre kolluk, yakalandığı sırada kaçmasını, kendisine veya başkalarına zarar vermesini önleyecek tedbirleri aldıktan sonra, yakalanan kişiye kanuni haklarını derhal bildirir. Bu haklar CMK 147’de sayılmıştır: susma hakkı, müdafi yardımı, yakınlarına haber verme hakkı ve kimliğine ilişkin soruları doğru cevaplama yükümlülüğü gibi. Haklar bildirilmeden yapılan yakalama ve sonrasında alınan ifade, hukuka aykırılık iddiasına açıktır. Yakalanan kişi, bu haklarının kendisine bildirilip bildirilmediğini kontrol etmeli ve bildirilmemişse tutanağa şerh düşmelidir.

Savcıya Bilgi Verilmesi

CMK m. 90/5’e göre birinci fıkraya göre yakalanıp kolluğa teslim edilen veya ikinci fıkra uyarınca görevlilerce yakalanan kişi ve olay hakkında Cumhuriyet savcısına hemen bilgi verilerek, emri doğrultusunda işlem yapılır. Yani yakalamanın ardından savcının kontrolü başlar. Savcı, kişinin serbest bırakılmasına, gözaltına alınmasına veya başka işlemlere karar verir. Bu, yakalamanın yargı denetimi altında olmasını sağlar. Gözaltı için gözaltı süresi ve gözaltında haklar yazısına bakabilirsiniz.

Gözaltı Süresi

CMK m. 91’e göre yakalanan kişi, Cumhuriyet Savcılığınca bırakılmazsa, soruşturmanın tamamlanması için gözaltına alınmasına karar verilebilir. Gözaltı süresi, yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilmesi için zorunlu süre hariç, yakalama anından itibaren yirmidört saati geçemez. Yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilme için zorunlu süre oniki saatten fazla olamaz. Bu süreler, kişi özgürlüğünün korunması için önemlidir. Sürelerin aşılması hukuka aykırı tutma anlamına gelir.

Yakalama Emri

CMK m. 98/1’e göre soruşturma evresinde çağrı üzerine gelmeyen veya çağrı yapılamayan şüpheli hakkında, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi tarafından yakalama emri düzenlenebilir. Ayrıca tutuklama isteminin reddi kararına itiraz halinde, itiraz mercii tarafından da yakalama emri düzenlenebilir. Yakalanmış iken kolluk görevlisinin elinden kaçan şüpheli veya tutukevinden kaçan kişiler hakkında ise Cumhuriyet savcıları ve kolluk kuvvetleri de yakalama emri düzenleyebilir (m. 98/2). Kovuşturma evresinde kaçak sanık hakkında yakalama emri re’sen veya savcının istemi üzerine hâkim veya mahkeme tarafından düzenlenir (m. 98/3). Kaçak sanık için kaçak sanık ve yoklukta yargılama yazısına bakabilirsiniz.

Yakalama Emrinin İçeriği

CMK m. 98/4’e göre yakalama emrinde, kişinin açık eşkâli, bilindiğinde kimliği ve yüklenen suç ile yakalandığında nereye gönderileceği gösterilir. Bu unsurlar, emrin belirli ve denetlenebilir olmasını sağlar. Yakalama emrine konu işlemin yerine getirilmesi nedeniyle emrin çıkarılma amacının ortadan kalkması durumunda, mahkeme, hâkim veya savcı tarafından emrin derhal iadesi istenir (m. 98/6). Bu durum, örneğin şüphelinin kendiliğinden ifadeye gelmesi halinde gündeme gelir.

Hukuka Aykırı Yakalama

Şartlar oluşmadan yapılan yakalama hukuka aykırıdır ve kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçu gündeme gelebilir. Ayrıca hukuka aykırı yakalama sonrasında elde edilen deliller de tartışma konusu olabilir. Yakalanan kişi, yakalamanın hukuka uygunluğunu denetletmek için sulh ceza hakimliğine başvurabilir. Bu konuda kişiyi hürriyetinden yoksun kılma yazısına bakabilirsiniz. Haksız yakalama ve tutuklama sonucu tazminat imkânı için haksız tutuklama tazminatı yazısı da faydalıdır.

Sık Yapılan Hatalar

• Vatandaş olarak yakalama yaptıktan sonra kişiyi kolluğa teslim etmemek,
• Yakalama sırasında orantısız güç kullanmak,
• Haklar bildirilmediği halde tutanağı imzalamak,
• Yakalama emrinin şartlarını incelemeden itiraz etmemek,
• Gözaltı süresinin aşılıp aşılmadığını kontrol etmemek.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir market çalışanı, bir kişiyi mağazadan eşya çalarken görür ve kaçmasını engellemek için onu geçici olarak alıkoyar; hemen kolluğu arar ve kişiyi teslim eder. Bu durumda suçüstü yakalama yetkisi kullanılmıştır. Kolluk, yakalanan kişiye haklarını bildirir ve savcıya bilgi verir. Savcı gözaltı kararı verirse, gözaltı süresi yirmidört saati geçemez.

Sonuç

Yakalama, kişi özgürlüğüne ciddi bir müdahale olduğundan sıkı şartlara bağlanmıştır. Yakalama yetkisinin sınırlarını, yakalanan kişinin haklarını ve yakalama emrinin şartlarını bilmek hem yakalayan hem yakalanan açısından önemlidir. Yakalama veya gözaltı ile ilgili bir sorunla karşılaşırsanız ceza hukuku sayfamıza göz atabilir, iletişim üzerinden telefonla veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.