Kaçak Sanık ve Yoklukta Yargılama: 2026 Değişikliğiyle Sorgu Şartı

Ceza yargılamasında sanığın duruşmada hazır bulunması ve savunmasını bizzat yapabilmesi adil yargılanma hakkının temel unsurlarındandır. Ancak bazı sanıklar yurt dışında bulunduğu, adresi bilinmediği veya yargılamadan kaçtığı için mahkeme önüne getirilemez. Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) bu durumlar için gaip ve kaçak sanıklara ilişkin özel kurallar öngörür. 2026 yılında 7589 sayılı Kanunla yapılan değişiklik ise kaçak sanık hakkında sorgusu yapılmadan mahkûmiyet kurulmasını açıkça yasaklamıştır. Bu yazıda bu kuralları ve sonuçlarını açıklıyoruz.

Gaip Sanık ile Kaçak Sanık Farkı

Gaip sanık hakkında yapılacak işlemler

Gaip hakkında duruşma açılmaz; mahkeme yalnızca delillerin ele geçirilmesi veya korunması amacıyla gerekli işlemleri yapar. Bu işlemler naip hâkim veya istinabe olunan mahkeme aracılığıyla da yapılabilir ve sanığın müdafii, kanuni temsilcisi veya eşi hazır bulunabilir (CMK m. 244). Adresi bilinmeyen gaibe, mahkeme önüne gelmesi veya adresini bildirmesi uygun bir iletişim aracıyla ihtar edilir (CMK m. 245).

Kaçaklık Kararı Nasıl Verilir?

CMK m. 247/2’ye göre kanunda sayılan belirli suçlardan soruşturma veya kovuşturma başlatılmış şüpheli ya da sanık:

1. Usulüne göre yapılan tebligata uymazsa ve
2. Verilen zorla getirme kararı da yerine getirilemezse,

savcı veya mahkeme çağrının bir gazetede ve bilinen konutunun kapısına asılarak ilanına karar verir. İlanda, on beş gün içinde gelinmezse zorlama amaçlı tedbirlere hükmedilebileceği açıklanır. İlan işlemlerinin tutanakla tespitinden itibaren on beş gün içinde başvurmayan kişinin kaçak olduğuna karar verilir.

2026 Değişikliği: Sorgusuz Mahkûmiyet Yasağı

CMK m. 247/3’ün geçmişi, adil yargılanma hakkı açısından önemli tartışmalara konu olmuştur. Anayasa Mahkemesi 2023 yılında bu fıkrayı iptal etmiş, fıkra 2024 yılında yeniden düzenlenmiş ve 7589 sayılı Kanunla (RG 31.07.2026) son şeklini almıştır. Güncel metne göre:

• Kaçak sanık hakkında kovuşturma yapılabilir. Deliller toplanır, tanıklar dinlenir.
• Ancak daha önce sorgusu yapılmamışsa, mahkûmiyet ve ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilemez.
• Güvenlik tedbirine karar verilmesi hâlinde kaçak sanık veya müdafii, savunma hakkının kullanılmak istendiğini belirterek yargılamanın yenilenmesini talep edebilir.
• Duruşma yapılan hâllerde kaçak sanığın müdafii yoksa mahkeme barodan avukat görevlendirilmesini ister.

Bu düzenleme, sorgusu yapılmamış bir kişinin savunması alınmadan cezalandırılmasının önüne geçer. Beraat kararı ise sanık lehine olduğundan bu yasağın kapsamında değildir.

Zorlama Amaçlı Elkoyma

CMK m. 248, kaçağın savcılığa başvurmasını veya duruşmaya gelmesini sağlamak amacıyla güçlü bir araç öngörür:

• Kaçağın Türkiye’deki mallarına, hak ve alacaklarına, amaçla orantılı olarak savcının istemi üzerine sulh ceza hâkimi veya mahkeme kararıyla elkonulabilir ve gerektiğinde idaresi için kayyım atanır.
• Bu tedbir yalnızca kanunda sayılan suçlarda uygulanabilir. Bunlar arasında hırsızlık, yağma, güveni kötüye kullanma, dolandırıcılık, hileli iflas, uyuşturucu ticareti, örgüt kurma, zimmet, irtikap, rüşvet, ihaleye fesat karıştırma ve kaçakçılık suçları bulunur.
• Kaçağın bakmakla yükümlü olduğu yakınları tedbir nedeniyle yoksulluğa düşecekse, kayyıma elkonulan malvarlığından bunların geçimi için yardım yapma izni verilir.
• Kaçak yakalandığında veya kendiliğinden teslim olduğunda elkoymanın kaldırılmasına karar verilir.
• Bu kararlara karşı itiraz edilebilir.

Yoklukta Tutuklama ve Güvence Belgesi

• Yoklukta tutuklama: Kaçak hakkında tutuklama şartları varsa, sulh ceza hâkimi veya mahkeme tarafından yokluğunda tutuklama kararı verilebilir (CMK m. 248/5). Bu karar, kişi yakalandığında hâkim önüne çıkarılmasıyla birlikte yeniden değerlendirilir. Tutuklama hakkında tutuklama şartları ve tutuklamaya itiraz yazımıza bakabilirsiniz.
• Güvence belgesi: Mahkeme, gaip veya kaçak sanığa duruşmaya gelmesi hâlinde tutuklanmayacağına dair bir güvence belgesi verebilir ve bunu koşullara bağlayabilir. Sanık hapis cezasına mahkûm olur, kaçma hazırlığında bulunur veya koşullara uymazsa belgenin hükmü kalmaz (CMK m. 246, 248/7).

Zamanaşımına Etkisi

TCK m. 67/1’e göre kanun gereğince hakkında kaçak olduğu hususunda karar verilmiş olan suç faili hakkında, bu karar kaldırılıncaya kadar dava zamanaşımı durur. Bu nedenle kaçaklık, zamanaşımının dolmasını beklemek için bir yol değildir. Zamanaşımı hakkında dava zamanaşımı yazımıza bakabilirsiniz.

Yurt Dışındaki Sanık İçin Seçenekler

Yurt dışında yaşayan ve hakkında soruşturma veya kovuşturma bulunduğunu öğrenen bir kişi için şu yollar değerlendirilebilir:

1. Müdafi atanması: Türk dış temsilciliğinden verilecek vekâletnameyle bir avukatın dosyayı takip etmesi.
2. İstinabe veya konsolosluk yoluyla sorgu: Yurt dışında bulunan sanığın duruşma tarihinden önce veya istinabe suretiyle sorgusunun yapılması mümkündür (CMK m. 196/6).
3. Güvence belgesi talebi: Türkiye’ye gelip savunma yapmak isteyen sanık için mahkemeden güvence belgesi istenmesi.
4. Adres bildirimi: Tebligatların yapılabilmesi için güncel adresin dosyaya bildirilmesi; bu, kaçaklık kararının önüne geçebilir.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek, kuralların işleyişini göstermek amacıyla hazırlanmıştır ve gerçek bir dosyaya dayanmaz:

Hakkında dolandırıcılık iddiasıyla dava açılan bir kişi, iddianamenin tebliğinden önce yurt dışına çıkar ve tebligatlara cevap vermez. Zorla getirme kararı yerine getirilemeyince mahkeme ilan yoluna gider ve on beş günlük süre sonunda kaçaklık kararı verir; kişinin Türkiye’deki banka hesabına ve aracına zorlama amaçlı elkonulur. Yargılamada deliller toplanır; ancak sanığın sorgusu yapılmadığından mahkûmiyet kararı verilemez. Sanık, müdafii aracılığıyla konsolosluk yoluyla sorgusunun yapılmasını talep eder ve savunmasını verir. Sorgu yapıldıktan sonra mahkeme esas hakkında karar verebilir; sanığın teslim olması veya yakalanması hâlinde ise elkoyma kaldırılır.

Sonuç

Gaip ve kaçak sanıklara ilişkin kurallar, bir yandan yargılamanın sürüncemede kalmasını önlemeyi, diğer yandan savunma hakkını korumayı amaçlar. 2026 değişikliğiyle sorgusu yapılmamış kaçak sanık hakkında mahkûmiyet kurulamayacağı netleşmiştir; ancak elkoyma, yoklukta tutuklama ve zamanaşımının durması gibi ağır sonuçlar devam etmektedir. Ceza hukuku alanında yurt dışında bulunan veya hakkında kaçaklık kararı verilen sanıkların savunması için bizimle iletişime geçebilirsiniz.