Boşanma Davasında Eşin Elindeki Belge Mahkemeye Nasıl İbraz Ettirilir?

Banka ekstresi, işyeri belgesi, ticari kayıt, maaş bordrosu, tapu ya da araç evrakı. Boşanma davasında bu belgelerin bir kısmı karşı tarafın elindedir ve sizin ihtiyacınız olan bilgiyi taşır. Eşiniz belgeyi kendiliğinden vermiyorsa ne yapabilirsiniz? Kanun bu soruya açık bir cevap verir: taraflar, kendilerinin veya karşı tarafın delil olarak dayandıkları ve ellerinde bulunan tüm belgeleri mahkemeye ibraz etmek zorundadır (HMK m. 219/1). Belgeyi vermeyen tarafa karşı mahkemeden yardım istenir.

İbraz yükümlülüğü ne demektir?

İbraz, bir belgenin mahkemeye sunulmasıdır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun (HMK) 219. maddesi, delil olarak dayanılan belgeler bakımından taraflara bir yükümlülük getirir: hem kendi dayandığı hem de karşı tarafın dayandığı belge elindeyse mahkemeye vermek zorundadır. Elektronik belgeler çıktısı alınarak ve talep edildiğinde incelemeye elverişli şekilde elektronik ortama kaydedilerek sunulur (HMK m. 219/1). Ticari defterler gibi devamlı kullanılan belgelerin yalnızca ilgili kısımlarının onaylı örnekleri sunulabilir (HMK m. 219/2).

Kanun, belge kavramını geniş tutar: yazılı veya basılı metin, senet, çizim, fotoğraf, film, görüntü veya ses kaydı gibi veriler ile elektronik ortamdaki veriler belgedir (HMK m. 199). Dolayısıyla eşinizin elindeki bir e-posta dökümü, bir tablo ya da bir ses kaydı da ibraz konusu olabilir.

Eşinizin elindeki belgeyi nasıl istersiniz?

Talebin ilk adımı, dilekçenizde belgeyi ve hangi olguyu ispatlamak için istediğinizi somut olarak yazmaktır. Taraflar, dayandıkları delilleri ve hangi delilin hangi vakıanın ispatı için gösterildiğini açıkça belirtmek zorundadır (HMK m. 194/2). “Eşimin sahip olduğu tüm belgeler” demek yeterli olmaz; belgenin türü, tarihi, hangi kurumdan çıktığı ve ne bilgi taşıdığı yazılmalıdır.

Mahkeme, talebi şu şartlar varsa kabul eder ve belgenin ibrazı için kesin bir süre verir (HMK m. 220/1):

• İbrazı istenen belge, ileri sürülen hususun ispatı için zorunludur;
• istek kanuna uygundur;
• karşı taraf belgenin elinde olduğunu ikrar etmiştir ya da ileri sürülen talep üzerine sükut etmiştir; yahut belgenin varlığı resmî bir kayıtla anlaşılmaktadır; ya da başka bir belgede ikrar olunmuştur.

Sayılan alternatiflerin her biri, belgenin gerçekten karşı tarafta olduğuna dair bir dayanak ister. Bu yüzden talep ederken belgenin varlığını gösteren bir ipucu sunmak önemlidir: eşinizin yazışmalarda belgeden söz etmesi, resmî bir kayıttaki atıf, ortak hesabın adı. Salt tahminle talep edilen belge, mahkemece “zorunlu” ve “kanuna uygun” bulunmayabilir.

Eşiniz belgeyi inkâr ederse

Karşı taraf belgenin elinde bulunduğunu inkâr edebilir. Bu durumda mahkeme, inkâr eden tarafa, böyle bir belgenin elinde bulunmadığına, özenle aradığı hâlde bulamadığına ve nerede olduğunu da bilmediğine ilişkin yemin teklif eder (HMK m. 220/2). Bu yemin, belgenin varlığıyla ilgilidir; boşanmanın dayandığı olguların ispatı için yemin yasağı (TMK m. 184/2) ile aynı şey değildir. Yine de bu ayrımın sınırları dosyaya göre tartışılabilir; konu için yemin teklifi yazısına bakabilirsiniz.

Belgeyi ibraz etmesine karar verilen taraf, kendisine verilen sürede belgeyi ibraz etmez, ibraz etmemesi hakkında kabul edilebilir bir mazeret göstermez, ya da belgenin elinde olduğunu inkâr edip teklif edilen yemini kabul veya icra etmezse mahkeme, duruma göre belgenin içeriği konusunda diğer tarafın beyanını kabul edebilir (HMK m. 220/3). Buradaki kelime “edebilir”dir; mahkemenin takdirine bırakılmış bir yetkidir, otomatik sonuç değildir.

Belge üçüncü kişideyse

Belge bir bankada, sigorta şirketinde, işverende, tapu müdürlüğünde ya da başka bir kurumdaysa HMK m. 221 devreye girer. Mahkeme, üçüncü kişi veya kurumun elinde bulunan bir belgenin taraflarca ileri sürülen hususun ispatı için zorunlu olduğuna karar verirse bu belgenin ibrazını emreder (HMK m. 221/1). Ayrıca tarafların elinde bulunmayan ve incelenmesine karar verilen delillerin getirtilmesi için mahkemece ilgili resmî makam ve mercilerle üçüncü kişilere bildirim yapılır (HMK m. 195/1).

Belgeyi ibraz etmesine karar verilen kişi, belgeyi vermek zorundadır; veremiyorsa bunun sebebini delilleriyle birlikte açıklar. Mahkeme açıklamayı yeterli görmezse o kişiyi tanık olarak dinleyebilir (HMK m. 221/2). Belgeyi ibraz zorunda olanlar, tanıklıktan çekinmeye ilişkin hükümlere göre belgeyi ibrazdan çekinebilirler (HMK m. 221/3).

Bu mekanizma özellikle banka hesap hareketleri, kredi kartı ekstreleri ve maaş kayıtları için işlevlidir. Bu belgeler hakkında ayrı yazılar da bulunuyor: banka hesap hareketleri ve kredi kartı harcamaları.

Hangi dosyalarda ibraz talebi işe yarar?

Boşanma davasının kendisinde, yani kusur ve boşanma sebeplerinde, aranan belgeler genellikle ev içinde yaşanan olayların izlerini taşır: yazışmalar, sağlık kayıtları, tutanaklar. Bunların çoğu ya zaten sizde ya da resmî kurumlardadır. İbraz talebi asıl olarak davanın mali sonuçlarında önem kazanır: tazminat, nafaka ve mal paylaşımı. Eşin gelirini gösteren belgeler, evlilik süresince edinilen malların kayıtları, ticari işletmeye ait defter ve evraklar bu türdendir.

Mal paylaşımı için gerekli belgelerin bir kısmı üçüncü kişilerdedir; tapu kaydı, araç kaydı, banka kayıtları gibi. Bu belgeler için mahkemeden ilgili kuruma yazı yazılmasını istemek, eşinizden belge istemekten çoğu zaman daha sağlıklıdır, çünkü belge resmî kaynaktan gelir ve kaynağı tartışma konusu olmaz. Eşinizin elindeki belgeler ise çoğunlukla özel evraktır: özel sözleşmeler, yatırım belgeleri, ticari defterler. Bu belgelere ulaşmak için eşinize karşı HMK m. 219 ve 220 hükümleri kullanılır.

Bir de belgenin kişisel bilgi içermesi hâli vardır. Örneğin belge sağlık bilgisi içeriyorsa, mahremiyet ve kişisel verilerin korunmasına ilişkin ayrı kurallar devreye girer. Bu tür belgeleri hastane kaydı üzerinden istemek için hastane kayıtları ve epikriz yazısına bakabilirsiniz.

Kesin süre verildikten sonra neler olur?

Mahkeme ibraz için kesin süre verdiğinde, bu sürenin sonunda üç ihtimal ortaya çıkar. Birincisi, taraf belgeyi sunar ve belge dosyaya girer; belge diğer deliller gibi serbestçe değerlendirilir (HMK m. 198). İkincisi, taraf belgeyi sunmaz ama kabul edilebilir bir mazeret gösterir; mazeretin yeterli olup olmadığına mahkeme karar verir. Üçüncüsü, taraf ne belgeyi sunar ne de mazeret gösterir; bu durumda mahkeme, duruma göre belgenin içeriği konusunda diğer tarafın beyanını kabul edebilir (HMK m. 220/3).

Üçüncü ihtimalde “içerik konusunda diğer tarafın beyanı” ile kastedilen, belge ibraz edilseydi içinde ne yazacağına dair sizin anlatımınızdır. Bu nedenle belgeyi istemeden önce içeriği hakkında ne söyleyeceğinizi dilekçede açıkça yazmak, talebin sonucunu güçlendirir. Dilekçede “bu belgede şu bilginin yer aldığını iddia ediyorum” demek, kesin süre sonunda mahkemenin neyi kabul edebileceğini de belirler.

Hukuka aykırı yoldan belge almaya çalışmayın

Eşinizin bilgisayarına, telefonuna ya da çekmecesine izinsiz girip belge almak cazip görünebilir. Ancak hukuka aykırı olarak elde edilmiş deliller mahkeme tarafından bir vakıanın ispatında dikkate alınamaz (HMK m. 189/2). Üstelik bunun kendi cezai sorumluluğunuz bakımından ayrı bir riski olabilir. Mahkeme yoluyla ibraz talep etmek yavaş görünse de dosyayı korur. Bu sınır için hukuka aykırı delil nedir yazısına göz atın.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Eşlerden biri, evlilik süresince diğerinin bir banka hesabında para biriktirdiğini düşünüyor. Hesabın var olduğunu, ortak bir ödeme belgesinde ismi geçen banka şubesinden biliyor. Dilekçesinde bu hesabın dökümünün evlilik süresince birikmiş paranın tespiti için zorunlu olduğunu açıklıyor ve belgenin eşinin elinde bulunduğunu, mahkemeden ibraz için süre verilmesini istiyor.

Eş, belgenin elinde olmadığını söylüyor. Mahkeme, belgenin elinde bulunmadığına dair yemin teklif eder (HMK m. 220/2); eş ya yemini eder ya da etmeyi reddeder. Bunun yanında bankadan doğrudan yazı yazılması da talep edilebilir, çünkü belge üçüncü kişideki bir belge niteliğindedir (HMK m. 221). Mahkeme hangi yolu seçeceğini kendi değerlendirmesiyle belirler. Her aşamada talep edilen bilginin davadaki hangi iddiaya hizmet ettiği açık olmalıdır.

Sık yapılan hatalar

En yaygın hata, talebi çok genel yapmaktır: “Bütün banka hesaplarını getirsin” gibi bir ifade, mahkemenin zorunluluk ve kanuna uygunluk değerlendirmesinde sizi zora sokar. Kurum, tarih aralığı ve hesap türü yazılmalıdır. İkinci hata, belgenin karşı tarafta olduğuna dair hiçbir ipucu göstermeden talepte bulunmaktır. Üçüncü hata, belgeyi ibraz etmeyen tarafın kaçınması sonucunda davanın otomatik kazanıldığı beklentisidir: hâkim belge içeriği konusunda diğer tarafın beyanını kabul edebilir, ancak bunu bir zorunluluk olarak görmez.

Dördüncü hata ise süre kaçırmaktır. Delil olarak dayanacağınız belgeleri zamanında bildirmeniz gerekir. Deliller ne zamana kadar sunulur yazısı bu konuyu anlatıyor. Delilleri baştan planlamak için delil listesi nasıl hazırlanır yazısı da yardımcı olur. Mal paylaşımı dosyalarında kullanılacak deliller için mal paylaşımı davasında deliller yazısına bakabilirsiniz.

Belge talebini birlikte planlayalım

İbraz talebinin nasıl yapılacağı, belgenin kimde olduğuna ve hangi iddiayı ispatlayacağına göre değişir. Dilekçede belgeyi doğru tarif etmek ve doğru merciden istemek, süreyi kısaltabilir. Durumunuzu telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak anlatabilirsiniz; iletişim sayfasında bilgiler yer alıyor. Çalışma alanımız için aile hukuku sayfasına göz atabilirsiniz.