Boşanma Davasında İsticvap (Tarafın Dinlenmesi) Nedir, Nasıl Yapılır?

Hâkim “taraflar dinlenecek” dediğinde taraflar bunun tam olarak ne anlama geldiğini her zaman bilmez. Hukukta bu işleme isticvap denir: mahkeme davanın tarafını, yani davacıyı ya da davalıyı, dava konusu olaylar hakkında bizzat sorguya çeker. Boşanma davasında isticvap hem aile içinde yaşananların taraflarca anlatıldığı en doğrudan an hem de dikkatli olunması gereken bir andır. Doğru anlatılırsa hâkimin olayı kavramasına yardım eder; ama kanun, burada söylenenlerin ikrar gibi hâkimi bağlamasına izin vermez.

İsticvap nedir, kim ister?

İsticvap, Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun (HMK) 169 ila 175. maddelerinde düzenlenmiştir. Mahkeme, kendiliğinden veya taraflardan birinin talebi üzerine, her bir tarafın isticvabına karar verebilir (HMK m. 169/1). İsticvap, davanın temelini oluşturan vakıalar ve onunla ilişkisi bulunan hususlar hakkında yapılır (HMK m. 169/2). Yani hâkim, sizi her konuda değil, davayla bağlantılı olgularda dinler.

Tanıklıkla karıştırılmamalıdır. Tanık, davada taraf olmayan kişidir (HMK m. 240/1). Eşlerin kendileri tanık olamaz. Eşlerin anlatımı isticvap olarak alınır. Bu ayrım önemlidir, çünkü tanık yeminli dinlenir ve yalan tanıklık yaptığında cezalandırılabilir; tarafın ise dava konusu olguda doğrudan menfaati vardır ve beyanı bu çerçevede değerlendirilir.

Davetiye ve bizzat katılım

İsticvabına karar verilen kimseye bizzat davetiye gönderilir ve belirlenen gün ve saatte isticvap olunmak üzere hazır bulunması gerektiği belirtilir. Davetiyede isticvap konusu vakıalar gösterilir; geçerli bir özrü olmadan gelmediği veya gelip de sorulara cevap vermediği takdirde isticvap konusu vakıaları ikrar etmiş sayılacağı ihtarı da yapılır (HMK m. 171/1). Özürsüz gelmeme ya da soruları cevapsız bırakma hâlinde mahkemece sorulan vakıalar ikrar edilmiş sayılır (HMK m. 171/2).

İsticvap olunacak kimsenin bizzat gelmesi gerekir. Kanun iki istisna öngörür. Birincisi, mahkemenin bulunduğu il dışında oturan ve bulunduğu yerde aynı anda ses ve görüntü nakledilmesi yoluyla dinlenmesi mümkün olmayan kişi istinabe yoluyla, yani bulunduğu yer mahkemesi aracılığıyla dinlenir (HMK m. 172/1). İkincisi, hastalık, engellilik veya benzeri sebeplerle mahkemeye gelemeyecek durumdaki kişi bulunduğu yerde dinlenir (HMK m. 172/2). Bunların dışında geçerli bir mazeretiniz varsa, örneğin ani bir hastalık, mazeretinizi belgeleyerek duruşmadan önce mahkemeye bildirmek gerekir.

Boşanmada ikrar sonucu neden farklıdır?

Genel kuralda özürsüz gelmeyen taraf sorulan vakıaları ikrar etmiş sayılır. Boşanma davasında ise Türk Medeni Kanunu’nun 184. maddesi araya girer. Hâkim, boşanma davasının dayandığı olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamaz (TMK m. 184/1). Tarafların bu konudaki her türlü ikrarı da hâkimi bağlamaz (TMK m. 184/3).

Bu iki kuralı birlikte okuyunca şu sonuç çıkar: İsticvaba gelmemek, boşanmanın dayandığı olguları otomatik olarak sizin aleyhinize kabul edilmiş yapmaz. Ama pratik sonuçları ağırdır. Hâkim, gelmeyen tarafın anlatımını dinleme fırsatı bulamaz, olayı yalnızca karşı tarafın anlatımı ve dosyadaki delillerden okur. İkrar bağlayıcı olmasa da, tutanağa geçmiş bir kabul hâkimin kanaatini oluşturan unsurlardan biri olabilir. Bu yüzden isticvapta söylediklerinizin sonraki aşamalarda sizin aleyhinize kullanılabileceğini bilerek konuşmak gerekir. Bu çerçeveyi ikrar ve hâkimin bağlılığı yazısında ayrıca bulabilirsiniz.

İsticvabı siz de isteyebilir misiniz?

Kanun, isticvabı yalnızca hâkimin kendiliğinden kararlaştıracağı bir işlem olarak düzenlemez; taraflardan biri de talep edebilir (HMK m. 169/1). Bu talep, karşı tarafı belirli olgular hakkında dinletmek içindir. Talep dilekçesinde hangi olguların sorulmasını istediğinizi açıkça yazmanız gerekir; çünkü davetiyede isticvap konusu vakıaların gösterilmesi zorunludur (HMK m. 171/1). HMK m. 194 uyarınca delilinizin hangi vakıanın ispatı için gösterildiğini belirtmek de bu talebe aynen uygulanır.

İsticvap talebinin boşanma davasında beklenen faydası sınırlıdır; çünkü karşı tarafın verdiği cevaplar ikrar niteliği taşısa bile hâkimi bağlamaz (TMK m. 184/3). Talebin yine de değeri vardır: karşı tarafın duruşmada somut sorulara verdiği cevaplar, dilekçedeki genel anlatımıyla çelişebilir ve bu çelişki hâkimin kanaatini etkiler. Yani isticvap, ikrar elde etme aracından çok, anlatımın tutarlılığını ve ayrıntısını ölçme aracı olarak işler.

Dilekçedeki anlatım ile isticvaptaki anlatım arasındaki fark

Dilekçe, çoğu zaman avukat tarafından önceden düzenlenmiş yazılı bir metindir. İsticvap ise sizin kendi cümlelerinizle, anında verdiğiniz cevaplardan oluşur. Hâkim ikisini karşılaştırabilir. Dilekçede “sürekli hakaret ediyordu” yazılı olup duruşmada hakaretin ne zaman ve hangi sözlerle yapıldığını anlatamayan bir taraf, anlatımının somutluğu bakımından zayıf görünebilir. Tersine dilekçedeki iddiaya uygun, tarihli ve ayrıntılı cevaplar verilmesi anlatımın güvenilirliğini artırır.

Bu nedenle duruşmadan önce dilekçenizi bir kez daha okuyun ve içindeki olguların her biri için “bunu somut olarak anlatabilir miyim” diye kendinize sorun. Unuttuğunuz bir ayrıntı varsa hâkimden not kullanma izni istemeyi düşünün (HMK m. 173/4). Anlatımınızla dilekçeniz arasında ciddi bir fark çıkıyorsa duruşmadan önce avukatınızla konuşun; hâkim bu farkı sorabilir.

Duruşma salonunda isticvap nasıl ilerler?

İsticvaba başlamadan önce hâkim, isticvap olunan tarafa gerçeği söylemesi gerektiğini hatırlatır (HMK m. 173/2). İsticvap esnasında karşı taraf ve taraf vekilleri hazır bulunabilir (HMK m. 173/3). Siz sorulara bizzat cevap verirsiniz; isticvap olunan kimse bizzat dinlenir (HMK m. 173/1). Avukatınız bu sırada olup bitenleri izler.

Önemli bir kural da notlarla ilgilidir. İsticvap olunan taraf, mahkemenin izni olmadıkça yazılı notlar kullanamaz (HMK m. 173/4). Yani elinizde hazırladığınız bir metni okuyarak anlatamazsınız. Tarihler, tutarlar ya da sıralama gibi hatırlamakta zorlanacağınız noktalar için duruşmadan önce kendinizi hazırlamak ve gerekirse hâkimden not kullanma izni istemek mantıklıdır.

İsticvap sonunda tutanak düzenlenir. Sorulan sorular, verilen cevaplar ve yapılan açıklamalar tutanağa yazılır; tutanak taraflar huzurunda okunduktan sonra isticvap olunan tarafa imzalatılır. Haklı bir gerekçe göstermeden imzalamaktan kaçınılırsa bu durum hâkim tarafından tutanakla tespit olunur (HMK m. 174). Tutanağı imzalamadan önce okumak, yanlış anlaşılan ya da eksik yazılan yeri düzelttirmek ve tutanaktaki ifadelerin size ait olduğundan emin olmak önemlidir.

Cevap vermekten çekinebilir miyim?

Kanun isticvap için tanıklığa ilişkin bazı hükümleri kıyasen uygular: 249, 250 ve 259 ila 263. maddeler, niteliğine aykırı düşmediği sürece isticvapta da uygulanır (HMK m. 175). Bu maddeler arasında tanığın sır olarak saklanması gereken bilgiler hakkında çekinmesi (m. 249) ve beyanının kendisine ya da yakınlarına maddi zarar vereceği, şeref ve itibarını ihlal edeceği veya ceza soruşturmasına sebep olacağı hâllerde çekinebilmesi (m. 250) yer alır. Hangi sorunun hangi çekinme sebebine girdiği ve davadaki taraf olmanın bu hükümleri nasıl etkilediği dosyaya göre değerlendirilir. Cevap vermemeyi seçmeden önce ağır sonuçlarını avukatınızla konuşun: genel kural, soruları cevapsız bırakmayı da ikrar sonucuna bağlar.

Tanığa ilişkin 259 ila 263. maddeler dinleme usulünü düzenler; örneğin tarafların dinlenen kişinin sözünü kesmesi, onu övmesi veya hakaret etmesi yasaktır (HMK m. 262). Bu kural isticvapta da dikkate alınır.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Davacı eş, diğer eşin evi terk ettiğini ve dönmediğini ileri sürüyor. Davalı eş ise evi, şiddet gördüğü için terk ettiğini söylüyor. Mahkeme iki tarafın da isticvabına karar veriyor; davetiyede “ev terk tarihi, ayrılık sebebi ve ayrılıktan sonraki geçim durumu” gibi konular yazılı.

Davalı eş duruşmaya geliyor. Hâkim önce gerçeği söylemesini hatırlatıyor. Sorular tarihler, olay günü kimin evde olduğu ve sonrasında yaşananlar üzerine kuruluyor. Davalı eş notlarına bakmak istiyor ve hâkimden izin istiyor. Cevaplar tutanağa geçiyor, davalı tutanağı okuyup imzalıyor. Hâkim bu cevapları, dosyadaki tanık beyanları, sağlık raporu ve mesajlarla birlikte değerlendiriyor; sonuç cevapların kendisine değil, bütün delillerin birlikte oluşturduğu tabloya bağlı kalıyor.

Sık yapılan hatalar

İlk hata, isticvabı ciddiye almamak ve hazırlıksız gitmektir. Davetiyede yazılı konulara göz atmak, ilgili tarihleri ve belgeleri düzenlemek gerekir. İkinci hata, duruşmada kızgınlıkla ya da kırgınlıkla fazlasını söylemektir. Tutanağa geçen cümleler sonradan geri alınamaz; her cevabı, sorunun sınırı içinde ve olabildiğince net vermek gerekir. Üçüncü hata, tutanağı okumadan imzalamaktır.

Dördüncü hata, davetiyeyi görmezden gelmektir. Özürsüz gelmeme, ikrar sonucunu doğurmasa bile hâkimin kanaatini aleyhe etkileyebilir. Mazeret varsa belgesiyle birlikte duruşmadan önce bildirilmelidir. Duruşmaya katılmama konusunda duruşmaya gelmezsem ne olur yazısında daha fazla bilgi var.

Duruşma sürecini genel olarak anlamak isterseniz ilk duruşma nasıl geçer ve tanık delili yazılarına da göz atabilirsiniz.

İsticvaba hazırlanırken bize ulaşın

Davanızın aşamasına, iddia ettiğiniz olgulara ve davetiyedeki sorulara göre isticvap hazırlığı değişir. Hangi belgeyle gideceğinizi, nelerin tutanağa geçeceğini ve nasıl cevap vereceğinizi önceden konuşmak yardımcı olur. Telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak durumunuzu anlatabilirsiniz; iletişim sayfasında bilgiler yer alıyor. Aile hukuku alanındaki çalışma biçimimiz için aile hukuku sayfasına bakabilirsiniz.