Boşanmada Çocuklar ve Davalı İçin Korunmaya Değer Yarar Ne Demektir?

Bir boşanma davasında davalı “ben boşanmak istemiyorum” dediğinde hâkim, bu iradeyi ilk bakışta olduğu gibi kabul etmek zorunda kalmaz. Medeni Kanun, itirazın hakkın kötüye kullanılması niteliğinde olup olmadığına ve evliliğin devamında davalı ile çocuklar bakımından “korunmaya değer bir yarar” kalıp kalmadığına bakar. Bu ikinci kavram kanunda tanımlanmadığı için en çok soru işareti doğuran kısımdır.

Kavramın Yeri: TMK 166/2

Medeni Kanun’un 166. maddesinin ikinci fıkrasına göre, genel sebebe dayanan davada davacının kusuru daha ağırsa davalının davaya itiraz hakkı vardır. Bununla beraber bu itiraz, hakkın kötüye kullanılması niteliğindeyse ve evlilik birliğinin devamında davalı ve çocuklar bakımından korunmaya değer bir yarar kalmamışsa boşanmaya karar verilebilir.

Bu cümle, bir “kural ve istisna” yapısı kurar. Kural, daha ağır kusurlu davacının davasına davalının itiraz edebilmesidir. İstisna ise itirazın geçersiz sayılmasıdır. İstisnanın gerçekleşmesi için iki unsur birlikte aranır: itirazın hakkın kötüye kullanılması niteliğinde olması ve korunmaya değer yararın kalmamış olması. Biri tek başına yetmez. Bu çerçevenin tamamı için davalının itiraz hakkı yazısına bakabilirsiniz.

“Korunmaya Değer Yarar” Gerçekte Neyi Ölçer?

Kanun metni yararın ne olduğunu açıklamaz; yalnızca kimin için aranacağını söyler: davalı ve çocuklar. Dolayısıyla soru şudur: Bu evliliğin bundan sonra da sürmesinin davalı ve çocuklar açısından anlamlı, gerçek bir faydası kaldı mı? Tamamen şekli kalmış, sadece resmî bağdan ibaret bir evlilikte bu fayda tartışmalıdır. Hâlâ gerçek bir aile hayatı, bağ ya da onarılma ihtimali varsa fayda sürüyor demektir.

Hâkim bu soruyu cevaplarken kanunda yazmayan ama dosyadan çıkan olgulara bakar. Bunlara örnek olarak şunlar sayılabilir:

• Eşlerin ne kadar süredir ayrı yaşadığı ve ayrılığın nedeni.
• Aralarında barışma ya da ortak hayatı yeniden kurma girişimi olup olmadığı.
• Evliliğin süresi ve çocukların yaşı.
• Davalının evliliği gerçekten sürdürme niyetinde olup olmadığı.
• Çocukların her iki ebeveynle bağı ve günlük düzeni.

Bu liste kanuni bir kontrol listesi değildir; hâkimin takdir alanında, dosyadaki delillerle şekillenen etkenleri anlatır. Sarsılmanın derecesine ilişkin genel ölçütler için hâkimin sarsılma ölçütü yazısı da ilgilidir.

Davalı Bakımından Yarar

Davalı için yarar, yalnızca duygusal bir bağlılıktan ibaret olmayabilir; aile içi yaşam düzeni ve sosyal çevre gibi boyutları da olabilir. Kanun yararın hangi unsurlardan oluştuğunu saymadığı için hangisinin tartılacağı somut dosyaya göre belirlenir. Ayrıca hâkim, davalının bu yararı gerçekten koruma niyeti taşıyıp taşımadığına da bakar. Eşini cezalandırmak, dava açan tarafı yıpratmak ya da mali pazarlıkta üstünlük sağlamak için yapılan itiraz, hakkın kötüye kullanılması şüphesini doğurur.

Burada ince bir ayrım var. Davalı gerçekten evliliği sürdürmek isteyebilir ve davacının boşanma talebine karşı çıkmak için haklı gerekçeleri olabilir. Bu durumda itiraz, hakkın kötüye kullanılması sayılmaz. Hâkimin bu ayrımı yapması için davalının tutumu, davranışları ve evliliği sürdürmek için neler yaptığı değerlendirilir. Tek başına bir cümleyle “evliliği sürdürmek istiyorum” demek, dosyada bu iddiayı destekleyen olgular yoksa yeterli olmayabilir.

Çocuklar Bakımından Yarar

Kanun çocukları ayrıca anar. Çünkü boşanmanın sonuçları çocukları da doğrudan etkiler. Burada soru, çocukların ebeveynleri bir arada olduğu için mi yoksa gerçek durumları gereği mi korunacağıdır. Ebeveynlerin sürekli çatıştığı, çocuğun bu ortamdan zarar gördüğü bir evliliğin sürmesi, çocuk için yarar sayılmayabilir. Buna karşılık çocuğun her iki ebeveynle sağlıklı bağı varsa ve ayrılık bu bağı bozacaksa, hâkim yararın sürdüğü sonucuna varabilir.

Burada bir noktayı not etmek gerekir: çocuk yararı, itirazın değerlendirilmesinde bir ölçüttür; velayet kararının ölçütü ise ayrıdır. Dava devam ederken çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemler hâkim tarafından kendiliğinden alınır (TMK m. 169). Velayet ve kişisel ilişki konusunda ayrıntı için velayet kime verilir yazısına bakabilirsiniz.

Yarar Kalmadığına Nasıl Karar Verilir?

Yararın kalmadığı sonucuna varmak için hâkim dosyayı bütün olarak okur. Kanun burada bir hesap formülü vermez. Yapılacak değerlendirme iki yönlüdür. Bir yandan davalının evliliği sürdürmek için somut bir çaba gösterip göstermediğine, ayrılık nedeniyle ilişkinin bitip bitmediğine bakılır. Diğer yandan çocukların bu evlilikten bir fayda görüp görmediği incelenir.

İtiraz hakkın kötüye kullanılması niteliğinde bulunur ve yarar kalmamış sayılırsa, hâkim itiraza rağmen boşanmaya karar verebilir. İki şarttan biri gerçekleşmiyorsa itiraz geçerli kalır ve dava reddedilir. Ret kararı kesinleştikten sonra bir yıl geçer ve ortak hayat yeniden kurulamazsa TMK m. 166/4’e göre evlilik birliği temelden sarsılmış sayılır ve eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilir. Ret sonrası süreç için boşanma davası reddedilirse ne olur yazısını okuyabilirsiniz.

Yarar ile Hakkın Kötüye Kullanılması Arasındaki İlişki

İki unsur birbirine yakın görünse de ayrı sorulara cevap verir. Hakkın kötüye kullanılması, itirazın nasıl ve hangi amaçla yapıldığına bakar. Korunmaya değer yarar ise evliliğin kendisinin, davalı ve çocuklar için hâlâ bir anlam taşıyıp taşımadığına bakar. Birincisi itirazı yapanın niyetiyle, ikincisi evliliğin durumuyla ilgilidir.

Bir itiraz, niyeti samimi olmasa bile evlilikte hâlâ korunmaya değer bir yarar bulunduğu için geçerli sayılabilir. Tersine, niyeti samimi bir itiraz, evlilik artık gerçek içerik taşımıyor görünse bile hakkın kötüye kullanılması sayılmadığı sürece geçersiz kılınamaz. Kanun iki şartı birlikte aradığı için, hâkimin ikisini ayrı ayrı gerekçelendirmesi beklenir. Hâkim “yarar kalmamış” sonucuna varsa bile itirazın kötüye kullanıldığı sonucuna varamıyorsa, itirazı geçersiz saymak için kanuni dayanak eksik kalır.

Bu Konuda Hangi Deliller İşe Yarar?

Kavram soyut olduğundan deliller somut olmalıdır. Davacı tarafın yarar kalmadığını göstermek için sunabileceği belgeler arasında ayrı yaşamı kanıtlayan nüfus ve adres kayıtları, kira sözleşmeleri, faturalar, eşler arasındaki yazışmalar ve tanık beyanları sayılabilir. Barışma girişimlerinin başarısız kaldığını gösteren olaylar da yararın kalmadığı yönünde değerlendirilebilir.

Davalı taraf ise evliliği sürdürme çabasını göstermek ister. Bunun için eşine yaptığı barışma önerileri, aile büyüklerinin aracılık çabaları, ortak yaşamı yeniden kurmaya yönelik somut adımlar delil olarak sunulabilir. Çocuklara ilişkin olarak okul kayıtları, sağlık kayıtları ve çocuğun ebeveynleriyle ilişkisini gösteren belgeler yararı gösterebilir. Delillerin hangi yöntemle ve kimin tarafından sunulacağı konusunda boşanma davasında ispat yükü ve deliller yazısı yol gösterir.

Hâkim bu delilleri serbestçe takdir eder; boşanma davasının dayandığı olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamaz ve taraflara yemin öneremez (TMK m. 184). Yani tarafların ikrarı, bir olgunun doğruluğu konusunda hâkimi bağlamaz.

Yarar Konusu Ne Zaman Hiç Gündeme Gelmez?

Korunmaya değer yarar tartışması, davalının itiraz hakkı doğduğunda ortaya çıkar. Davacının kusuru daha ağır değilse, davalı itiraz hakkına sahip değildir ve yarar sorusu da hiç sorulmaz. Aynı şekilde eşlerin birlikte başvurduğu ya da bir eşin diğerinin davasını kabul ettiği anlaşmalı boşanmada (TMK m. 166/3) itirazdan söz edilemez. Anlaşmalı boşanmada hâkim tarafları bizzat dinler ve mali sonuçlar ile çocukların durumuna ilişkin düzenlemeyi uygun bulması gerekir; yarar tartışması yerine bu denetim yapılır.

Önceki dava reddedilmiş ve bir yıl geçmişse açılan davada da (TMK m. 166/4) maddenin metni ayrıca bir itiraz hakkı düzenlemez. Dolayısıyla yarar kavramı esas olarak birinci fıkra davasında karşımıza çıkar. Bu davaların ayrımı için 166/1 ile 166/4 arasındaki fark yazısına bakabilirsiniz.

Varsayımsal Bir Örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Aylin ve Cem’in evliliği on iki yıldır sürüyor; iki çocukları var. Cem iki yıl önce evden ayrılmış ve boşanma davası açmış. Aylin itiraz ediyor; Cem’in kusurunun daha ağır olduğunu ve çocukların babalarıyla bağının kopmasından endişe ettiğini söylüyor.

Hâkim burada birkaç soruya bakar. Aylin’in itirazı evliliği sürdürmek için mi, yoksa başka bir amaçla mı yapılıyor? Cem’in evden ayrılmasından sonra eşler arasında barışma girişimi oldu mu? Çocukların babayla ilişkisi nasıl ve boşanma bu ilişkiyi nasıl etkiler? Sonuç, bu soruların dosyadaki cevaplarına göre değişir. Kendi dosyanızda hangi olguların öne çıkacağını baştan kestirmek doğru olmaz.

Sık Yapılan Hatalar

• Kavramı soyut bırakmak. “Çocuklar için sürmeli” yerine çocukların yaşı, düzeni ve ilişkileri somut anlatılmalıdır.
• Tek bir olguya bel bağlamak. Ayrı yaşam süresi ya da çocuk sayısı tek başına sonucu belirlemez.
• İtirazı sadece söz olarak bırakmak. Evliliği sürdürmek için yapılan girişimler delillendirilmelidir.
• Mali sonuçları unutmak. Yarar tartışması, tazminat ve nafaka haklarının yerini tutmaz; bunların ayrıca ileri sürülmesi gerekir. Yoksulluk nafakasında kusuru daha ağır olmamak koşulu aranır (TMK m. 175). Ayrıntı için yoksulluk nafakası şartları yazısına bakın.
• Anlaşma yollarını hiç denememek. Eşler uzlaşabiliyorsa anlaşmalı boşanma şartları kusur ve yarar tartışmasını gereksiz kılar.

Dosyanızdaki Yararı Birlikte Okumak

Korunmaya değer yarar, soyut bir hukuk kavramı gibi görünse de her dosyada çok somut olgulara dayanır. Hangi olguların sizin dosyanızda öne çıkacağı, ayrılığın seyri ve çocukların durumuna göre değişir. Durumunuzu telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak anlatabilirsiniz; bilgiler iletişim sayfasında yer alıyor. Konunun genel çerçevesi için aile hukuku sayfasına da bakabilirsiniz. Bu yazı genel bilgilendirme niteliğindedir, belirli bir dosya için hukuki görüş yerine geçmez.