Çeşit Borcu ve Seçimlik Borç Nedir? Edimin Seçimi Kime Aittir? (TBK 86-87)

Bir sözleşmede borcun konusu her zaman tek ve belirli bir şey olmaz. Bir toptancı, bir işletmeye “1000 kilo pirinç” teslim etmeyi taahhüt edebilir; hangi çuvalların verileceği önceden belirlenmemiştir. Bir başka sözleşmede borçlu, “ya şu daireyi ya da 5 milyon lirayı” vermekle yükümlü olabilir; iki edimden biri seçilecektir. Bu iki durum, borçlar hukukunda çeşit borcu ve seçimlik borç olarak adlandırılan farklı borç türlerini oluşturur. Türk Borçlar Kanunu m. 86 ve 87, bu borçlarda edimin seçiminin kime ait olduğunu ve hangi sınırlarla yapılacağını düzenler. Bu yazıda her iki borç türünü, seçimin nasıl yapıldığını ve uygulamadaki sonuçlarını anlatıyoruz. Borç türlerinin genel çerçevesi için borcun ifa yeri ve zamanı yazısına da bakabilirsiniz.

Çeşit Borcu Nedir?

Çeşit borcu, konusu yalnızca cins (tür) ve miktar ile belirlenmiş olan ve bu türün içinden tek tek eşyaların ayrıca belirlenmesini gerektiren borçtur. Örneğin “20 ton buğday”, “50 adet aynı model telefon” veya “10 metreküp kum” çeşit borcuna örnektir. Bu borçlarda bir eşya yerine aynı cinsten başka eşya verilebilir; yani eşyalar birbirinin yerine geçebilir (misli eşya). Çeşit borcunun karşıtı parça borcudur: bu borçta belirli bir eşya (belirli bir araç, belirli bir daire) borç konusudur ve başkası verilemez. Bu ayrımın önemi, ifa imkânsızlığı, risk ve seçim hakkı gibi konularda ortaya çıkar. Örneğin belirli bir araç satışında araç yok olursa ifa imkânsızlaşır; oysa 50 adet aynı model telefonun teslimi borcunda, bir kısmı zarar görse bile aynı cinsten başka telefonlar verilerek borç ifa edilebilir.

Çeşit Borcunda Seçim Hakkı (TBK m. 86)

TBK m. 86’ya göre çeşit borçlarında hukuki ilişkiden ve işin özelliğinden aksi anlaşılmadıkça edimin seçimi borçluya aittir. Ancak borçlunun seçeceği edim ortalama nitelikten daha düşük olamaz. Bu kuralın iki yönü vardır:

• Borçlunun seçim hakkı: Borçlu, belirtilen cins içinden hangi eşyaları vereceğini kendisi belirler. Örneğin toptancı, depodaki birçok pirinç çuvalı arasından hangisini vereceğini seçebilir.
• Ortalama nitelik sınırı: Borçlu, seçimde alacaklıyı zarara sokacak şekilde ortalamanın altında kalitede mal veremez. Ortalama nitelik, işin özelliğine, piyasa koşullarına ve tarafların beklentilerine göre belirlenir. Yüksek kaliteli mal vermesi gerekmez; ancak kalitesiz veya defolu mal da veremez.

Aksine anlaşma mümkündür: taraflar sözleşmeyle kalite standartlarını belirleyebilir (örneğin “birinci sınıf”) veya seçimi alacaklıya bırakabilir. Bu nedenle sözleşmede kalite ve seçim hakkına ilişkin hükümlere yer vermek uyuşmazlıkları azaltır. Kaliteye ilişkin uyuşmazlıklarda ayıp hükümleri de devreye girer; bu konuda satış sözleşmesinde ayıplı mal teslimi yazısına bakabilirsiniz.

Seçimlik Borç Nedir?

Seçimlik borç, borçlunun birden çok belirli edimden yalnızca birini ifa etmekle borcundan kurtulduğu borçtur. Edimlerden hangisinin ifa edileceği başlangıçta belli değildir ve seçimle belirlenecektir. Örnekler:

• “Borçlu ya 100 bin lira ödeyecek ya da belirli bir araç teslim edecektir.”
• “Satıcı ya malı yenisiyle değiştirecek ya da bedeli iade edecektir.”
• “Yüklenici ya işi ay sonuna kadar bitirecek ya da belirlenen cezayı ödeyecektir.”

Seçimlik borç, cezai şarttan farklıdır: cezai şartta asıl edim ve cezalandırıcı edim ayrı işlev görür; seçimlik borçta ise iki edim de asıl borç niteliğindedir. Tıpkı seçimlik hakların kullanıldığı ayıp hükümlerinde olduğu gibi, alternatif edimler arasındaki tercih sözleşmenin işleyişini belirler.

Seçimlik Borçta Seçim Hakkı (TBK m. 87)

TBK m. 87’ye göre seçimlik borçlarda, hukuki ilişkiden ve işin özelliğinden aksi anlaşılmadıkça, edimlerden birinin seçimi borçluya aittir. Bu, seçim hakkının kural olarak borçluda olduğunu gösterir. Seçim hakkı sözleşmeyle alacaklıya veya bir üçüncü kişiye de bırakılabilir. Seçim hakkının kullanımı bir yenilik doğuran haktır: seçim yapıldığında, borç seçilen edime yoğunlaşır ve diğer edim borç dışı kalır. Seçim bildirimi, karşı tarafa yapılmalı ve bir kez yapıldıktan sonra kural olarak değiştirilemez. Seçimin ne zaman yapılacağı da önem taşır: sözleşmede süre belirlenmemişse, ifa zamanına kadar seçim yapılmalıdır. Seçim hakkı sahibi bu süre içinde seçim yapmazsa, diğer taraf ona ihtarla süre verebilir ve süre sonunda seçim hakkı diğer tarafa geçebilir. Bu ayrıntılar, sözleşmede net yazılmalıdır.

Seçimin Bildirilmesi ve Sonuçları

Seçim hakkına sahip taraf, seçimini karşı tarafa açık ve anlaşılır biçimde bildirmelidir. Bildirim yazılı yapılırsa ispat kolaylığı sağlar. Seçimin bildirilmesiyle:

1. Borç seçilen edimle sınırlı hale gelir,
2. Seçilmeyen edim borç konusu olmaktan çıkar,
3. İfa için gerekli işlemler (teslim, ödeme) seçilen edime göre yapılır,
4. Seçimin geri alınması, karşı tarafın rızası olmadıkça mümkün olmaz.

Seçim hakkı sahibinin seçim yapmadan önce edimlerden birinin imkânsız hale gelmesi durumunda ise, imkânsızlığın kime yüklenebildiğine göre sonuçlar farklı olur. Bu konuda ifa imkansızlığı ve sonuçları yazısına bakabilirsiniz.

Çeşit Borcu ve Parça Borcu: Risk ve Belirleme

Çeşit borcunda borç konusu henüz belirlenmemişse, borçlu ifa etmek için mal seçer ve ayırır (belirleme). Belirlemeden sonra borç, seçilen mallara yoğunlaşır ve risk (hasar) genellikle alıcıya geçer. Bu nedenle satış sözleşmesinde teslim ve riskin geçişi konusu önemlidir. Bu konuda satış sözleşmesinde teslim borcu ve riskin geçişi yazısını okuyabilirsiniz. Çeşit borçlarında alacaklı, borçlunun ortalama nitelikte mal vermesini bekleme hakkına sahiptir; aksi halde ayıplı ifa hükümleri uygulanabilir. Ayıplı ifa için ayıplı ifa ve borçlunun sorumluluğu yazısına göz atılabilir.

Pratik Örnekler

Uygulamada bu borç türleri şu alanlarda karşımıza çıkar:

• Toptan mal satışı: Belirli miktarda standart ürün teslimi (çeşit borcu).
• Hububat ve tarım ürünleri: Belirli cins ve kalitede ürün teslimi; kalite sınıfları önemli olur.
• Alternatif edimler içeren sözleşmeler: “Ya teslim ya bedel” tipi düzenlemeler, tazminat yerine ikame edimler (seçimlik borç).
• İnşaat sözleşmeleri: Kat karşılığı sözleşmelerde müteahhide verilecek bağımsız bölümlerin seçimi. Bu konuda kat karşılığı inşaat sözleşmesi uyuşmazlıkları yazısı yararlıdır.

Sözleşme Hazırlarken Dikkat Edilecekler

Çeşit borcu veya seçimlik borç içeren bir sözleşme hazırlarken:

• Edimin cinsini, miktarını ve kalite standardını net yazın,
• Seçim hakkının kimde olduğunu ve ne zamana kadar kullanılacağını belirtin,
• Seçim bildiriminin şeklini (yazılı, e-posta) ve süresini belirleyin,
• Seçimin yapılmaması halinde sonuçları düzenleyin,
• Teslim, ayıp bildirimi ve risk geçişi hükümlerini ekleyin,
• Kalite uyuşmazlıklarında bağımsız kontrol veya numune usulü belirleyin.

Sık Yapılan Hatalar

• Çeşit borcunda kalite standardını belirlememek,
• Borçlunun ortalamanın altında mal verebileceğini sanmak,
• Seçimlik borçta seçim hakkının kimde olduğunu ve süresini yazmamak,
• Seçim bildirimini sözlü yapıp ispat edememek,
• Çeşit borcu ile parça borcunu karıştırıp imkânsızlık sonuçlarını yanlış değerlendirmek.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir işletme, tedarikçiden “1000 kilo birinci kalite fındık” almak üzere sözleşme yapar; bu bir çeşit borcudur. Tedarikçi, depoda bulunan çeşitli fındık partileri arasından teslim edeceği partiyi seçer; ancak seçtiği parti ortalama kalitenin altında ve rutubetlidir. İşletme, borçlunun ortalama nitelikten düşük edim veremeyeceğini ileri sürerek partiyi reddeder ve ayıplı ifa nedeniyle haklarını kullanabilir. Başka bir örnekte, sözleşme “ya 20 bin lira ödeme ya da belirli bir cihazı teslim etme” seçeneğini borçluya bırakmışsa, borçlu bu iki edimden birini seçerek borcundan kurtulur.

Sonuç

Çeşit borcunda edim, cins ve miktarla belirlenir ve seçim kural olarak borçluya aittir; ancak ortalama niteliğin altında edim verilemez. Seçimlik borçta ise birden çok edimden biri seçilir ve seçim hakkı sözleşmeyle başkasına bırakılabilir. Sözleşmelerde seçim hakkı ve kalite standartlarının açıkça düzenlenmesi uyuşmazlıkları önler. Sözleşmenizdeki borç türü ve seçim hakkı konusunda destek için borçlar hukuku kapsamında dosyanızı birlikte inceleyebiliriz. İletişim sayfamızdaki telefon numarasından veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.