Borç Kısmen İmkânsız Hale Gelirse Ne Olur? Kısmi İmkânsızlık ve Karşı Edimin Orantılı İfası (TBK 137)

Bir sözleşme yapıldıktan sonra borcun ifası bazen kısmen imkânsız hale gelir: satılacak partinin bir bölümü yangında yok olur, inşa edilecek yapının bir kısmı imar kararı nedeniyle yapılamaz, bir hizmetin bir bölümü mevzuat değişikliğiyle yasaklanır. Bu durumda tarafların ne yapacağı, sözleşmenin kalan kısmının devam edip etmeyeceği ve karşı edimin nasıl ayarlanacağı sorulur. Türk Borçlar Kanunu m. 137, borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle kısmi imkânsızlık halini düzenler. Bu yazıda bu hükmün mantığını, şartlarını ve uygulamadaki sonuçlarını anlatıyoruz. Tam imkânsızlık için önce ifa imkansızlığı ve sonuçları yazısına bakabilirsiniz.

Tam ve Kısmi İmkânsızlık Ayrımı

TBK m. 136’ya göre borcun ifası borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle imkânsızlaşırsa borç sona erer. Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde imkânsızlık sebebiyle borçtan kurtulan borçlu, karşı taraftan almış olduğu edimi sebepsiz zenginleşme hükümleri uyarınca geri vermekle yükümlü olur ve henüz kendisine ifa edilmemiş olan edimi isteme hakkını kaybeder. Kısmi imkânsızlık ise edimin yalnızca bir bölümünün ifa edilemez hale gelmesidir. Bu durumda edimin geri kalan kısmı hâlâ ifa edilebilir. Ayrım, edimin bölünebilir olup olmadığına bağlıdır: yüz adet mal teslimi bölünebilir bir edim iken, tek bir bütün olarak tasarlanmış bir eser bölünemeyebilir.

İmkânsızlaşan Kısımdan Kurtulma (TBK m. 137/1)

TBK m. 137/1’e göre borcun ifası borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle kısmen imkânsızlaşırsa borçlu, borcunun sadece imkânsızlaşan kısmından kurtulur. Yani borçlu kalan kısmı ifa etmekle yükümlüdür. Örneğin 100 ton buğday teslim etmeyi üstlenen satıcının depolarından 30 tonu mücbir sebeple (örneğin sel baskını) yok olduysa, satıcı yalnızca 30 tonluk kısımdan kurtulur; kalan 70 tonu teslim etmeye devam eder. Bu kural, sözleşmenin kalan kısmının geçerliliğini korur ve borçluyu haksız yere tüm yükümlülükten kurtarmaz.

Borcun Tamamının Sona Ermesi İstisnası

Kanun, kısmi imkânsızlığın sözleşmenin tamamını etkileyebileceği bir istisna öngörmüştür: kısmi ifa imkânsızlığı önceden öngörülseydi taraflarca böyle bir sözleşmenin yapılmayacağı açıkça anlaşılırsa, borcun tamamı sona erer. Bu değerlendirme, tarafların sözleşmeyi yaparken taşıdıkları amaca ve edimin bütünlüğüne göre yapılır. Örneğin bir alıcı, bir makine takımını bir bütün olarak kullanmak amacıyla satın almışsa ve takımın önemli bir parçası imkânsızlaşmışsa, kalan parçalar alıcının amacına hizmet etmiyorsa, sözleşmenin tamamı sona erebilir. Bu istisna, sözleşme dengesini ve tarafların gerçek iradesini korur. İradenin yorumu için sözleşmenin yorumlanması ilkeleri yazısına göz atabilirsiniz.

Karşılıklı Borç Yükleyen Sözleşmelerde Orantılı İfa (TBK m. 137/2)

Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde bir tarafın borcu kısmen imkânsızlaşır ve alacaklı kısmi ifaya razı olursa, karşı edim de o oranda ifa edilir. Bu, sözleşme dengesinin korunması ilkesinin sonucudur: borçlu kısmi ifa yaptığı için, alacaklının karşı edimi de aynı oranda azalır. Örneğin 100 ton buğday için 1 milyon lira bedel kararlaştırılmışsa ve 30 ton imkânsızlaşmışsa, alıcı 70 ton için 700 bin lira öder. Ödemenin önceden yapılmış olduğu hallerde ise fazla ödenen kısım iade edilir. Bu orantılı indirim, bedelin bölünebilir olduğu durumlarda kolayca hesaplanır; bölünemeyen edimlerde ise değerlemeye ihtiyaç duyulabilir.

Alacaklının Kısmi İfaya Razı Olmaması

Alacaklı kısmi ifaya razı olmak zorunda değildir. TBK m. 137/2’nin son cümlesine göre alacaklının böyle bir ifaya razı olmaması veya karşı edimin bölünemeyen nitelikte olması durumunda, tam imkânsızlık hükümleri uygulanır. Bu durumda borç bütünüyle sona erer; alacaklı, ödediği edimleri sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre geri isteyebilir ve borçlu henüz kendisine ifa edilmemiş karşı edimi isteme hakkını kaybeder. Alacaklının bu tercihi, kısmi ifanın kendisi için işe yaramaz olduğu hallerde önemlidir. Örneğin bir düğün organizasyonu için ayrılmış salon kısmen kullanılamaz hale gelmişse ve organizasyon bu koşullarda yapılamıyorsa, alacaklı kısmi ifaya razı olmayabilir. Sebepsiz zenginleşme hükümleri için sebepsiz zenginleşme davasının şartları ve sebepsiz zenginleşmede elden çıkma, iyiniyet ve gider talebi yazılarına bakılabilir.

Borçlunun Sorumlu Olduğu Kısmi İmkânsızlık

TBK m. 137, yalnızca borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle doğan kısmi imkânsızlığı düzenler. Borçlu kusurlu ise veya imkânsızlıktan sorumluysa, borca aykırılık hükümleri uygulanır ve borçlu, TBK m. 112 uyarınca kusursuzluğunu ispat etmedikçe alacaklının zararını gidermekle yükümlüdür. Bu durumda alacaklı, kalan kısmın ifasını, imkânsızlaşan kısım için tazminat veya sözleşmeden dönmeyi seçebilir. Sorumluluk ölçüsü için borçlunun kusur sorumluluğu ve özen ölçüsü yazısına bakabilirsiniz. Sorumlu tutulamayacak sebepler mücbir sebep, üçüncü kişinin kusuru, alacaklının kusuru veya beklenmedik hal olabilir.

İmkânsızlık ile Aşırı İfa Güçlüğü Farkı

Kısmi imkânsızlık, ifanın hukuken veya fiilen artık mümkün olmamasıdır. Aşırı ifa güçlüğü (TBK m. 138) ise ifa mümkün olsa da sözleşmenin yapıldığı sırada öngörülemeyen olağanüstü gelişmeler nedeniyle borçlunun ifasının dürüstlük kuralına aykırı biçimde ağırlaşmasıdır. Bu iki kurumun yaptırımları farklıdır: imkânsızlıkta borç sona erer veya azalır; aşırı ifa güçlüğünde ise hâkim sözleşmenin uyarlanmasına karar verebilir. Bu ayrım için aşırı ifa güçlüğü nedeniyle sözleşmenin uyarlanması yazısına bakabilirsiniz.

İmkânsızlığın Alacaklıya Bildirilmesi

Borçlu, kısmi imkânsızlığı öğrendiğinde bunu gecikmeden alacaklıya bildirmelidir. Bildirim yükümlülüğü, dürüstlük kuralından doğar ve alacaklının alternatif çözümler (başka tedarikçi, sözleşmeden vazgeçme) bulmasına imkân verir. Bildirim yapılmazsa, borçlu bu nedenle doğan zararlardan sorumlu olabilir. Bildirimde imkânsızlığın sebebi, kapsamı ve kalan edimin ifa edilebileceği belirtilmelidir. Bildirim yazılı yapılmalı, alacaklıya kısmi ifayı kabul edip etmeyeceğini belirlemesi için makul bir süre tanınmalıdır. Bildirim usulü için ihtarname gönderme usulü ve önemi yazısı yol göstericidir.

Sözleşme Hazırlarken Dikkat Edilecekler

Kısmi imkânsızlık riskine karşı sözleşmelerde şu hususlar düzenlenebilir:

• Mücbir sebep kapsamı ve sonuçları (ifa süresinin uzaması, kısmi ifa, fesih),
• Kısmi ifaya ilişkin bedel indirim yöntemi,
• Bölünebilir ve bölünemez edimlerin tanımı,
• Bildirim yükümlülüğü ve süresi,
• Sözleşmenin tamamının sona ereceği eşik (örneğin edimin yüzde 30’unun imkânsızlaşması).

Bu hükümler kanunun düzenlemesini tamamlar ve uyuşmazlığı azaltır.

Sık Yapılan Hatalar

• Kısmi imkânsızlığı tam imkânsızlık sanıp tüm sözleşmenin bittiğini düşünmek,
• Alacaklı olarak kısmi ifaya razı olup bedel indirimini yazılı düzenlememek,
• İmkânsızlığı bildirmeden beklemek,
• Sorumlu olunan imkânsızlığı sorumsuz sayıp tazminattan kaçınmak,
• Sözleşmenin tamamının sona ereceği durumu değerlendirmemek.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir işletme, tedarikçiden 100 adet özel üretim makine parçası almak üzere sözleşme yapar. Üretim sırasında çıkan yangında 40 parça yok olur; tedarikçi kusurlu değildir. İşletme kalan 60 parçayı kabul etmeyi seçerse, bedel de aynı oranda azalır ve 60 parça için ödeme yapar. Parçalar bir bütün olarak kullanılacak ve eksik parçalarla makine çalışmayacaksa, işletme kısmi ifaya razı olmayabilir; bu durumda tam imkânsızlık hükümleri uygulanır ve önceden ödenen avans iade edilir.

Sonuç

Kısmi imkânsızlıkta borçlu yalnızca imkânsızlaşan kısımdan kurtulur; karşılıklı sözleşmelerde alacaklı kısmi ifaya razı olursa karşı edim orantılı olarak ifa edilir. Sözleşmenin amacını ortadan kaldıran kısmi imkânsızlıkta borcun tamamı sona erebilir. Sözleşmenizde kısmi imkânsızlık yaşanıyorsa borçlar hukuku kapsamında dosyanızı birlikte inceleyebiliriz. İletişim sayfamızdaki telefon numarasından veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.