Fazla Haciz Yapılabilir mi? Alacağa Yetecek Kadar Haciz Kuralı ve Başka Mal Gösterme (İİK 85)

Bir alacaklı, alacağını tahsil etmek amacıyla haciz işlemi yaptırırken, borçlunun malvarlığının ne kadarını haczettirebileceği sorusu ortaya çıkar. Borcu bin lira olan bir kişinin milyonluk malının haczedilmesi hakkaniyete uygun mu? İcra ve İflas Kanunu, bu soruya “haciz alacağa yetecek miktarla sınırlıdır” şeklinde net bir cevap verir. Bu yazıda İİK m. 85’in düzenlediği fazla haciz yasağını, borçlunun mal gösterme hakkını ve üçüncü kişilerin haklarına ilişkin beyan yükümlülüğünü anlatıyoruz.

Alacağa Yetecek Kadar Haciz İlkesi

İİK m. 85/1’e göre borçlunun kendi yedinde veya üçüncü şahısta olan taşınır mallarıyla taşınmazlarından ve alacak ve haklarından, alacaklının ana, faiz ve masraflar da dahil bütün alacaklarına yetecek miktar haczolunur; ancak bu miktarı aşacak şekilde haciz yapılamaz. Bu ilke, hem borçluyu gereksiz mal kaybından hem de haciz sürecinin kötüye kullanılmasından korur. Alacaklının alacağı, yalnızca asıl borçtan ibaret değildir; faiz, takip masrafları ve vekâlet ücreti de hesaba katılır. Haciz yapılırken bu toplam tutar dikkate alınır. Haciz miktarının tespitinde malın kıymet takdiri de önem taşır; bu konuda kıymet takdirine itiraz yazısına bakabilirsiniz.

Fazla Haciz Halinde Yapılabilecekler

Alacağın çok üzerinde bir malın haczedilmesi durumunda borçlu, icra mahkemesine şikâyet ederek haczin alacakla orantılı hale getirilmesini talep edebilir. Bunun için haczedilen malın değerinin alacağı ne kadar aştığını gösteren belge, ekspertiz raporu veya kıymet takdiri sunulabilir. Ancak uygulamada bölünemeyen bir taşınmaz gibi mallarda değer farkı olması doğaldır; bu nedenle haczin fazlalığı, malın niteliği ve bölünebilirliği göz önünde tutularak değerlendirilir. Borçlu ayrıca alacağı karşılayacak başka bir mal göstererek haczin hafifletilmesini isteyebilir. Haczin kısmen kaldırılması konusunda hacizde kısmi kaldırma şartları yazısı yararlıdır.

Borçlunun Taşınır veya Alacak Göstermesi

İİK m. 85/3’e göre haczolunan taşınmaz artırmaya çıkarılmadan önce borçlu borcun itfasına yetecek taşınır mal veya vadesi gelmiş sağlam alacak gösterirse, taşınmaz üzerinde haciz baki kalmak üzere önce gösterilen taşınır veya alacak da haczolunur. Bu hüküm, taşınmazın satışından önce borcun başka mallardan karşılanmasına imkân tanır. Örneğin borçlunun evi haczedilmişse ve borçlu banka hesabındaki parayı veya vadesi gelmiş bir alacağını gösterirse, önce bunlardan tahsil edilebilir. Şu kadar ki bu suretle mahcuz kalan taşınmazın idare ve işletmesine, hasılat ve menfaatlerine icra dairesi müdahale etmez. Bu ifade, taşınmazın haczi baki kalsa da borçlunun mal üzerindeki kullanım ve işletme hakkının devam ettiğini gösterir. Taşınmaz satışına gitmeden alacağın tahsilini sağlamak isteyen borçlu için bu yol önemlidir.

Üçüncü Kişi Haklarının Beyanı

İİK m. 85/2’ye göre borçlu yahut borçlu ile birlikte malı elinde bulunduran şahıslar, taşınır mal üzerinde üçüncü bir şahsın mülkiyet veya rehin hakkı gibi sınırlı bir ayni hakkının bulunması veya taşınır malın üçüncü şahıs tarafından haczedilmiş olması halinde bu hususu haciz yapan memura beyan etmek ve beyanının haciz tutanağına geçirilmesini talep etmek zorundadır. Haczi yapan memur da borçluyu yahut borçlu ile birlikte malı elinde bulunduran şahısları bu beyana davet etmek zorundadır. Bu tür mallar ile üçüncü şahıs tarafından ihtiyaten haciz veya istihkak iddia edilmiş bulunan malların haczi en sonraya bırakılır. Bu düzenleme, üçüncü kişilerin haklarını korumaya yöneliktir. Beyanda bulunmayan borçlu veya malı elinde bulunduran kişi, sonradan yapılacak istihkak iddialarında bu durumdan zarar görebilir. Üçüncü kişinin haklarını kullanabilmesi için istihkak davası ve üçüncü kişinin istihkak iddiası yazılarına bakabilirsiniz.

Haczedilmeyecek Küçük Değerli Şeyler

İİK m. 85/4’e göre hasılatı paraya çevirme masraflarını ve icabında muhafaza ve idare masraflarını tecavüz etmeyeceği muhakkak olan şeyler haczolunmaz. Yani satıştan elde edilecek gelir, satış ve muhafaza masraflarını karşılamayacaksa o mal haczedilmez. Bu kural, icra dairesinin ve alacaklının anlamsız masrafa girmesini önler. Örneğin çok düşük değerli, satılması masraf doğuracak eşya haczedilmez. Bu nedenle haciz yapılırken malların pazar değeri ile masrafı arasındaki ilişki önemlidir.

Menfaatlerin Telifi

İİK m. 85/5’e göre haczi koyan memur, borçlu ile alacaklının menfaatlerini mümkün olduğu kadar telif etmekle (bağdaştırmakla) mükelleftir. Bu, memurun haciz sırasında iki taraf arasındaki dengeyi gözetmesi gerektiğini gösterir. Örneğin borçlunun işletmesinin faaliyetini tamamen durduracak şekilde haciz yapmaktan kaçınılması, alacaklının alacağını da riske atmayacak alternatif malların haczedilmesi bu ilkeye örnektir. Borçlunun işletmesine ilişkin haciz konusu tasinir mal haczi yazısında ayrıca ele alınmıştır.

Haczedilen Malda Borçlunun Tasarruf Yasağı

İİK m. 86’ya göre borçlu, alacaklının muvafakati ve icra memurunun müsaadesi alınmaksızın mahcuz taşınır mallarda tasarruf edemez; haczi koyan memur, bu hükme aykırı hareketin cezai sorumluluğu gerektireceğini borçluya ihtar eder. Haczedilmiş olan taşınır mal üzerinde üçüncü şahsın zilyetlik hükümlerine dayanarak iyi niyetle iktisap ettiği haklar saklıdır; ancak iyi niyet kurallarına aykırı olarak iktisap edilen haklar, alacaklının hacizle o mala ilişkin haklarını ihlal ettiği ölçüde geçersizdir. Bu nedenle haczedilmiş malı satmak, devretmek veya kaçırmak hem hukuken sonuçsuz hem de cezai sorumluluk doğurabilecek bir davranıştır. Mal kaçırma konusunda borçlunun mal kaçırmasına karşı hukuki yollar yazısına bakabilirsiniz.

Kıymet Takdiri

İİK m. 87’ye göre haczi yapan memur, sicile kayıtlı mallar hariç olmak üzere haczettiği malın kıymetini takdir eder; gerektiğinde bilirkişiye başvurabilir. Sicile kayıtlı malın kıymet takdiri ise bilirkişilik bölge kurulu listesinde kayıtlı ve bu konuda Adalet Bakanlığınca izin verilen bilirkişilere yaptırılmak zorundadır. Kıymet takdirinin doğru yapılması, haczin alacağa yeterli olup olmadığının belirlenmesinde önemlidir. Kıymet takdirine itiraz için ayrı bir süre ve usul vardır.

Alacaklı ve Borçlu İçin Öneriler

Alacaklı, haciz talebini alacağa yetecek miktarda ve haczedilebilir mallar üzerinde yapmalı; aşırı haciz sonucu şikâyet ve masraf riskini göz önünde tutmalıdır. Borçlu ise haciz sırasında üçüncü kişilere ait malları beyan etmeli, borca yetecek başka mal gösterme hakkını değerlendirmeli ve haciz altındaki mallarda izinsiz tasarruf yapmamalıdır. İki taraf için de tutanakların dikkatli okunması önemlidir.

Sık Yapılan Hatalar

• Alacağın çok üzerinde bir malı haczettirmek,
• Üçüncü kişiye ait mallarını haciz sırasında beyan etmemek,
• Haczedilmiş malı izinsiz satmak veya devretmek,
• Kıymet takdirine itiraz süresini kaçırmak,
• Başka mal göstererek haczi hafifletme hakkını kullanmamak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir borçlunun borcu makul bir tutardır; ancak alacaklı borçlunun değerli bir taşınmazını haczettirir. Borçlu, taşınmaz artırmaya çıkarılmadan önce borcu karşılayacak tutarda vadesi gelmiş sağlam bir alacağını icra dairesine gösterir. Alacak da haczedilir ve taşınmaz üzerindeki haciz baki kalır. Alacak tahsil edilince borç ödenir ve taşınmazın satışına gerek kalmaz. Bu örnek, borçlunun mal gösterme hakkının işlevini gösterir.

Sonuç

İİK m. 85, haczin alacağa yetecek miktarla sınırlı olmasını, borçlunun başka mal göstermesini ve üçüncü kişi haklarının beyanını düzenler. Bu kuralları bilmek, hem alacaklının hem borçlunun haklarının korunmasını sağlar. Haciz işlemleri ve mal gösterme konularında destek için icra ve iflas hukuku sayfamıza bakabilir, iletişim üzerinden telefon veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.