Fazla Sürelerle Çalışma Nedir, Fazla Mesaiden Farkı Nedir?

İş hukukunda “fazla mesai” ile “fazla sürelerle çalışma” kavramları sıkça karıştırılır; oysa ikisi farklı ücret zammına tabi ayrı kavramlardır. Bu yazıda fazla sürelerle çalışmanın ne olduğunu ve nasıl ücretlendirildiğini ele alıyoruz.

Fazla Sürelerle Çalışma Nedir?

4857 sayılı İş Kanunu’nun 41. maddesine göre, haftalık çalışma süresinin iş sözleşmeleriyle 45 saatin altında belirlendiği durumlarda, bu şekilde belirlenen süreyi aşan ama 45 saate kadar olan çalışmalar “fazla sürelerle çalışma” olarak adlandırılır. Örneğin bir işyerinde haftalık çalışma süresi sözleşmeyle 40 saat olarak belirlenmişse, işçinin 40 ile 45 saat arasındaki çalışması fazla sürelerle çalışma sayılır; 45 saati aşan kısım ise olağan “fazla çalışma” kategorisine girer.

Fazla Sürelerle Çalışmanın Ücreti

Fazla sürelerle çalışmada, her bir saat için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde 25 yükseltilmesi suretiyle ödenir. Bu oran, olağan fazla çalışmadaki yüzde 50’lik zam oranından daha düşüktür; çünkü fazla sürelerle çalışma, işçinin sözleşmesel olarak daha kısa bir haftalık süreye tabi olmasından kaynaklanan bir “ara bölge” niteliğindedir ve henüz kanuni azami sınır olan 45 saate ulaşılmamıştır.

Fazla Sürelerle Çalışma ile Fazla Çalışmanın Karşılaştırılması

Serbest Zaman Kullanma Hakkı

Fazla sürelerle çalışma yapan işçi de, tıpkı fazla çalışmada olduğu gibi, isterse zamlı ücret yerine her saat karşılığında 1 saat 15 dakika serbest zamanı tercih edebilir. Bu serbest zaman, işçi tarafından 6 ay içinde, çalışma süreleri içinde ve ücretinde herhangi bir kesinti olmaksızın kullanılır. Bu tercih hakkı işçiye aittir; işveren tek taraflı olarak zamlı ücret yerine serbest zaman dayatamaz.

Yıllık Üst Sınıra Dahil Olması

Fazla sürelerle çalışma da, fazla çalışma gibi, işçinin yıllık 270 saatlik azami çalışma sınırına dahildir. Yani bir işçinin fazla sürelerle çalışma ve fazla çalışma sürelerinin toplamı, bir yıl içinde 270 saati geçemez. Bu sınırlama, işçi sağlığı ve güvenliğini korumaya yönelik emredici bir kuraldır ve sözleşmeyle artırılamaz.

Fazla Sürelerle Çalışma İçin Onay Şartı

Fazla mesaide olduğu gibi, fazla sürelerle çalıştırmak için de işçinin onayının alınması gerekir. Bu onay, iş sözleşmesinde önceden verilebilir; ancak Yargıtay içtihatları, bu onayın işçi tarafından her yıl yenilenmesi veya geri alınabilmesi gerektiği yönünde istikrar kazanmıştır.

Fazla Sürelerle Çalışmanın İspatı

Fazla sürelerle çalışma alacağının ispatı, fazla mesai alacağıyla aynı yöntemlere tabidir: puantaj kayıtları, giriş-çıkış kayıtları, vardiya çizelgeleri ve tanık beyanları kullanılabilir. Bu davalarda önemli olan, işçinin sözleşmesinde haftalık çalışma süresinin gerçekten 45 saatin altında belirlenip belirlenmediğinin tespitidir; çünkü bu tespit, hangi saatlerin yüzde 25, hangilerinin yüzde 50 zamlı ücrete tabi olacağını belirler.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek, kuralların işleyişini göstermek amacıyla hazırlanmıştır ve gerçek bir dosyaya dayanmaz. Bir ofis çalışanının iş sözleşmesinde haftalık çalışma süresi 40 saat olarak belirlenmiştir. İşçi bir hafta 44 saat çalışırsa, 40-44 saat arasındaki 4 saatlik kısım fazla sürelerle çalışma sayılır ve yüzde 25 zamlı ödenir; eğer işçi 47 saat çalışmışsa, 40-45 saat arası fazla sürelerle çalışma (yüzde 25 zamlı), 45-47 saat arası ise fazla çalışma (yüzde 50 zamlı) olarak ayrı ayrı hesaplanır.

Fazla Sürelerle Çalışmanın Denkleştirme Esasıyla İlişkisi

İşyerinde denkleştirme (telafi) esası uygulanıyorsa, işçinin bazı haftalarda 45 saati aşan çalışması, iki aylık (veya toplu sözleşmeyle uzatılmış) dönem içindeki haftalık ortalama çalışma süresi aşılmadığı sürece fazla çalışma sayılmaz. Ancak bu esas, fazla sürelerle çalışma kavramını ortadan kaldırmaz; sözleşmeyle belirlenen haftalık sürenin altında kalan denkleştirme uygulamalarında dahi, ortalamanın üzerindeki çalışmalar yine fazla sürelerle çalışma olarak değerlendirilmeye devam edebilir.

Kısmi Süreli Çalışanlarda Fazla Sürelerle Çalışma

Kısmi süreli iş sözleşmesiyle çalışan işçiler için de benzer bir mantık uygulanır: sözleşmede belirlenen kısmi çalışma süresini aşan çalışmalar, kısmi süreli işçiler açısından ayrıca değerlendirilmesi gereken bir konudur; bu işçilerde sözleşme süresini aşan her çalışma, işçi lehine ücretlendirilmesi gereken ek bir çalışma olarak kabul edilir ve genellikle “fazla sürelerle çalışma” kategorisinde işlem görür.

Pratik Öneriler

• İş sözleşmenizde haftalık çalışma sürenizin kaç saat olarak belirlendiğini kontrol edin; bu, hangi zam oranının uygulanacağını doğrudan etkiler.
• 40-45 saat arasındaki çalışmalarınızın bordroda ayrı bir kalem olarak (yüzde 25 zamlı) gösterilip gösterilmediğini takip edin.
• Sözleşmenizde haftalık süre belirtilmemişse, bu durumun sizin lehinize mi aleyhinize mi olduğunu bir uzmana danışarak değerlendirin.

Zamanaşımı

Fazla sürelerle çalışma alacağı, tıpkı fazla mesai alacağı gibi, ücret niteliğinde bir alacak olduğundan 5 yıllık zamanaşımına tabidir; her ayın alacağı, o ayın ücretinin muaccel olduğu tarihten itibaren ayrı ayrı zamanaşımına uğrar.

Toplu İş Sözleşmesinde Farklı Oranlar

Toplu iş sözleşmeleri, fazla sürelerle çalışma için kanunda öngörülen yüzde 25’lik zam oranının üzerinde bir oran belirleyebilir; bu tür işçi lehine düzenlemeler geçerlidir ve işverenin bunlara uyması zorunludur.

Bordroda Ayrı Gösterilme Zorunluluğu

Fazla sürelerle çalışma ücreti, işçiye verilen hesap pusulasında fazla mesai ücretinden ayrı bir kalem olarak gösterilmelidir; iki farklı zam oranına tabi bu ödemelerin tek bir kalemde birleştirilmesi, hem şeffaflığı azaltır hem de olası bir denetimde karışıklığa yol açabilir.

Sonuç

Fazla sürelerle çalışma, fazla mesaiden farklı bir zam oranına tabi, ancak benzer ilkelere dayanan bir kavramdır. Bu ayrımın doğru yapılması, işçilik alacaklarının doğru hesaplanması için önemlidir. Fazla sürelerle çalışma alacaklarınızın hesaplanması için iş hukuku sayfamızdan büromuzla iletişime geçebilirsiniz.