İşyeri Tehlike Sınıfı Nasıl Belirlenir? Az Tehlikeli, Tehlikeli ve Çok Tehlikeli İşyeri Farkı

Bir kırtasiye dükkânı ile bir maden ocağı aynı iş sağlığı ve güvenliği kurallarına tabi olsa da aynı yoğunlukta önlem gerektirmez. İş sağlığı ve güvenliği mevzuatı bu farkı “tehlike sınıfı” kavramıyla yönetir. İşyerleri, yapılan işin taşıdığı risk düzeyine göre sınıflandırılır ve sınıf yükseldikçe işverenin yükümlülükleri de ağırlaşır. Bu sınıflandırma; görevlendirilecek uzman ve hekimin çalışma süresini, sağlık raporu şartlarını, eğitim sıklığını ve denetim yoğunluğunu belirler. Bu yazıda tehlike sınıfının nasıl belirlendiğini ve hangi sonuçları doğurduğunu anlatıyoruz.

Tehlike Sınıfının Kanuni Dayanağı

6331 sayılı Kanun m. 9/1’e göre işyeri tehlike sınıfları; 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 83. maddesine göre belirlenen kısa vadeli sigorta kolları prim tarifesi de dikkate alınarak, İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürünün başkanlığında ilgili taraflarca oluşturulan komisyonun görüşleri doğrultusunda, Bakanlıkça çıkarılacak tebliğ ile tespit edilir. Yani sınıflandırma, bir tebliğ listesi üzerinden yapılır; işyerinin faaliyet konusu (NACE kodu gibi sınıflandırma sistemleri) bu listede karşılık bulur. Kısa vadeli sigorta kolları prim tarifesi, iş kazası ve meslek hastalığı risklerini yansıtan bir göstergedir; bu nedenle tehlike sınıfı ile prim oranları arasında bir bağlantı vardır. Tebliğ zaman içinde güncellenir; işveren güncel listeyi takip etmelidir.

Asıl İşin Esas Alınması

Kanun m. 9/2’ye göre işyeri tehlike sınıflarının tespitinde, o işyerinde yapılan asıl iş dikkate alınır. Yani bir işyerinde birden fazla faaliyet varsa, işyerinin ana faaliyeti belirleyicidir. Örneğin bir tekstil fabrikasında ofis çalışanları da bulunur; ancak işyerinin tehlike sınıfı asıl iş olan tekstil üretimine göre belirlenir. Bu, işyerindeki tüm çalışanların, işyerinin sınıfına göre koruma ve yükümlülüklerden yararlanmasını sağlar. Öte yandan farklı tehlike düzeyindeki bölümler için ayrı risk değerlendirmesi yapılması gerekir; sınıf genel çerçeveyi belirler, ancak işyerinin her bölümü kendi riskleri açısından değerlendirilmelidir.

Sınıfın Uzman ve Hekim Görevlendirmesine Etkisi

İş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve diğer sağlık personelinin görevlendirilmesi tehlike sınıfına ve çalışan sayısına göre belirlenir. Kanun m. 6’ya göre işveren, on ve daha fazla çalışanı olan çok tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde diğer sağlık personelini de görevlendirir. Ayrıca işverenin bu hizmetleri kendisi yürütmesine ilişkin istisna yalnızca elliden az çalışanı bulunan ve az tehlikeli sınıfta yer alan işyerleri için geçerlidir. Bu nedenle sınıfın yanlış tespit edilmesi, görevlendirmenin eksik veya yetersiz yapılmasına yol açar. Görevlendirme kuralları için işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanı görevlendirme yükümlülüğü yazısına bakabilirsiniz.

Sağlık Raporu ve Sağlık Gözetimi

Kanun m. 15’e göre sağlık muayenelerinin periyodu, çalışanın ve işin niteliği ile işyerinin tehlike sınıfına göre Bakanlıkça belirlenen düzenli aralıklarla yapılır. Yani tehlike sınıfı yükseldikçe periyodik muayene sıklığı da artar. Ayrıca tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işlerde çalışacaklar, yapacakları işe uygun olduklarını belirten sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz. Az tehlikeli işyerlerinde bu zorunluluk kural olarak bulunmaz; ancak az tehlikeli işyerinde yapılan bazı işler tehlikeli sayılıyorsa rapor gereksinimi doğar. Sağlık gözetimi konusunda işe giriş ve periyodik sağlık muayenesi yazısına bakabilirsiniz.

Mesleki Eğitim Belgesi Zorunluluğu

Kanun m. 17’ye göre mesleki eğitim alma zorunluluğu bulunan tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işlerde, yapacağı işle ilgili mesleki eğitim aldığını belgeleyemeyenler çalıştırılamaz. Örneğin vinç operatörü, kaynakçı veya elektrik teknisyeni gibi mesleklerde ilgili eğitim belgesi olmadan çalıştırma yasaktır. Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde başka işyerlerinden çalışmak üzere gelen çalışanlar da yapılacak işlerde karşılaşılacak sağlık ve güvenlik riskleri ile ilgili yeterli bilgi ve talimatları içeren eğitimin alındığına dair belge olmaksızın işe başlatılamaz. Bu düzenlemeler tehlike sınıfının yalnızca işverenin değil, dışarıdan gelen taşeron çalışanların da yükümlülüklerini etkilediğini gösterir. Eğitim yükümlülüğü için iş güvenliği eğitimi ve işverenin yükümlülükleri yazısı yararlıdır.

İşin Durdurulmasında Sınıfın Rolü

Kanun m. 25/1’e göre çok tehlikeli sınıfta yer alan maden, metal ve yapı işleri ile tehlikeli kimyasallarla çalışılan işlerin yapıldığı veya büyük endüstriyel kazaların olabileceği işyerlerinde risk değerlendirmesi yapılmamış olması durumunda iş durdurulur. Yani bu yüksek riskli alanlarda risk değerlendirmesinin eksikliği, hayati tehlike tespit edilmese bile işin durdurulmasına yol açar. Bu, yüksek tehlike sınıfına sahip işyerlerine daha sıkı bir denetim rejimi uygulandığını gösterir. İşin durdurulması süreci için işin durdurulması kararı ve işverenin itiraz yolu yazısına bakabilirsiniz.

Yanlış Sınıflandırmanın Sonuçları

İşveren işyerinin tehlike sınıfını olduğundan düşük gösterirse, uzman ve hekim görevlendirmesi, sağlık raporu ve eğitim gibi yükümlülükleri eksik yerine getirmiş olur. Bu durum denetimde tespit edilirse idari yaptırım uygulanır. Kaza halinde ise işverenin, işyerinin gerçek sınıfına uygun önlemleri almadığı tespit edilebilir ve bu, kusur değerlendirmesinde işveren aleyhine önemli bir unsur olur. Ayrıca prim ödemeleri açısından da işyerinin doğru sınıflandırılması önemlidir; hatalı sınıflandırma sosyal güvenlik kurumuyla uyuşmazlık yaratabilir. Sınıflandırmaya itiraz veya değişiklik talepleri, ilgili mevzuata göre yetkili kurumlara yapılır.

İşçi Açısından Önemi

İşçi, çalıştığı işyerinin tehlike sınıfını öğrenerek hangi hakları ve korumaları bekleyebileceğini bilir. Örneğin çok tehlikeli sınıftaki işyerinde çalışan işçi, sağlık raporu, mesleki eğitim belgesi ve daha sık sağlık muayenesi hakkına sahiptir. İşçi bu güvencelerin eksik olduğunu fark ederse işverene yazılı bildirimde bulunabilir, çalışan temsilcisine veya iş sağlığı ve güvenliği kuruluna başvurabilir ve gerekirse yetkili makama şikâyet edebilir. Yetkili makama başvurma nedeniyle çalışanın hakları kısıtlanamaz. Bu konuda çalışanların bilgilendirilmesi görüş alınması ve yetkili makama başvuru hakkı yazısına bakabilirsiniz.

Tehlike Sınıfı ve Risk Değerlendirmesi

Tehlike sınıfı genel bir çerçeve çizer; risk değerlendirmesi ise işyerine özgü ayrıntılı analizdir. Az tehlikeli bir işyerinde bile belirli bir alanda yüksek risk bulunabilir. Bu nedenle sınıflandırma, risk değerlendirmesinin yerini tutmaz. İşveren her iki süreci de yürütmelidir: önce işyerinin sınıfını doğru belirlemek, ardından işyerine özgü tehlikeleri tanımlamak. Risk değerlendirmesi için iş sağlığı ve güvenliği risk değerlendirmesi yükümlülüğü yazısına bakabilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar

• Tebliğ listesine bakmadan işyerini az tehlikeli saymak,
• Ana faaliyet dışındaki riskli bölümleri değerlendirmemek,
• Tehlikeli işlerde sağlık raporu almamak,
• Çok tehlikeli işyerinde diğer sağlık personelini görevlendirmemek,
• Tebliğ değişikliklerini takip etmemek.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir metal işleme atölyesinin sahibi, işyerini az tehlikeli sınıfta sanır ve işe girişte sağlık raporu istemez. Yapılan denetimde atölyenin faaliyetinin tebliğe göre çok tehlikeli sınıfta yer aldığı tespit edilir. İşverenin sağlık raporu, mesleki eğitim belgesi ve diğer sağlık personeli gibi yükümlülükleri eksik bırakmış olduğu ortaya çıkar. Ayrıca risk değerlendirmesi de yapılmadığından iş durdurulur ve işverene idari yaptırım uygulanır.

Sonuç

İşyeri tehlike sınıfı, Bakanlık tebliği ile ve işyerinde yapılan asıl işe göre belirlenir; sınıf yükseldikçe uzman ve hekim görevlendirmesi, sağlık raporu, eğitim ve denetim yükümlülükleri artar. Doğru sınıflandırma, iş sağlığı ve güvenliği yönetiminin ilk adımıdır. Tehlike sınıfı ve iş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri konusunda destek için iş hukuku sayfamıza bakabilir, iletişim üzerinden telefon veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.