Uluslararası Korumada Hızlandırılmış Değerlendirme ve Kabul Edilemez Başvuru: Süreler, İtiraz ve Dava

Uluslararası koruma başvurusu yapan herkesin dosyası aynı hızda ve aynı usulle değerlendirilmez. Kanun, bazı başvuruların çok kısa sürelerle sonuçlandırıldığı hızlandırılmış değerlendirme usulünü ve bazı başvuruların hiç esasa girilmeden kabul edilemez sayıldığı sistemi öngörür. Bu sistemlerde süreler çok kısadır ve itiraz yolları da farklıdır. Süreyi kaçırmak, dava hakkının kaybına yol açabilir. Bu yazıda YUKK m. 72, 79 ve 80’i birlikte ele alarak bu iki özel yolun şartlarını, sürelerini ve yargı yolunu anlatıyoruz.

Hızlandırılmış Değerlendirme Hâlleri

YUKK m. 79/1’e göre başvuru sahibinin; (a) başvuru sırasında gerekçelerini sunarken uluslararası korumayı gerektirecek konulara hiç değinmemiş olması; (b) sahte belge ya da yanıltıcı bilgi ve belge kullanarak veya kararı olumsuz etkileyebilecek bilgi ve belgeleri sunmayarak yetkilileri yanlış yönlendirmesi; (c) kimliğinin ya da uyruğunun tespit edilmesini güçleştirmek amacıyla kimlik ya da seyahat belgelerini kötü niyetle imha etmesi veya elden çıkarması; (ç) sınır dışı edilmek üzere idari gözetim altında olması; (d) sadece Türkiye’den gönderilmesine yol açacak bir kararın uygulanmasını erteletmek ya da engellemek amacıyla başvuruda bulunması; (e) kamu düzeni veya kamu güvenliği açısından tehlike oluşturması ya da bu nedenlerle Türkiye’den daha önce sınır dışı edilmiş olması; (f) başvurusunun geri çekilmiş sayılmasından sonra yeniden başvuruda bulunması hâllerinde başvurusu hızlandırılmış olarak değerlendirilir.

Hızlandırılmış Süreç ve Süreler

Başvurusu hızlandırılmış olarak değerlendirilen başvuru sahibiyle, başvuru tarihinden itibaren en geç üç gün içinde mülakat yapılır. Başvuru, mülakattan sonra en geç beş gün içinde sonuçlandırılır (m. 79/2). Bu süreler, olağan usuldeki otuz günlük mülakat ve altı aylık karar süresinden çok kısadır. Bu nedenle hızlandırılmış değerlendirmeye alınan kişi, hazırlığını çok kısa sürede yapmalı, belgelerini derhal hazırlamalı ve hukuki destek imkânlarını hemen araştırmalıdır. Olağan mülakat için uluslararası koruma mülakatı ve otuz gün kuralı yazısına bakabilirsiniz.

Hızlandırılmış Usulden Çıkarma ve Çocuklar

Bu maddeye göre değerlendirilen başvurulardan, incelenmesinin uzun süreceği anlaşılanlar, hızlandırılmış değerlendirmeden çıkarılabilir (m. 79/3). Böylece karmaşık dosyalar olağan usule dönebilir. Refakatsiz çocukların başvuruları ise hızlandırılmış olarak değerlendirilemez (m. 79/4). Bu, çocukların yüksek yararı ilkesinin bir sonucudur. Refakatsiz çocuklar bakımından Çocuk Koruma Kanunu hükümleri uygulanır ve çocuğun görüşü dikkate alınarak uygun konaklama yerlerine yerleştirilir (m. 66).

Kabul Edilemez Başvuru Hâlleri

YUKK m. 72/1’e göre başvuru sahibi; farklı bir gerekçe öne sürmeksizin aynı başvuruyu yenilemişse; kendi adına başvuru yapılmasına muvafakat verdikten sonra başvurunun herhangi bir aşamasında haklı bir neden göstermeksizin veya başvurunun reddedilmesinin ardından farklı bir gerekçe öne sürmeksizin ayrı bir başvuru yapmışsa; ilk iltica ülkesinden (m. 73) veya güvenli üçüncü ülkeden (m. 74) gelmişse, başvurusunun kabul edilemez olduğuna ilişkin karar verilir. Bu hâllerin değerlendirmenin herhangi bir aşamasında ortaya çıkması hâlinde değerlendirme durdurulur (m. 72/2).

İlk İltica Ülkesi ve Güvenli Üçüncü Ülke

İlk iltica ülkesi; başvuru sahibinin daha önceden mülteci olarak tanındığı ve hâlen bu korumadan yararlanma imkânının olduğu veya geri göndermeme ilkesini de içeren yeterli ve etkili nitelikte korumadan hâlen faydalanabileceği ülkedir (m. 73). Güvenli üçüncü ülke ise; kişilerin hayatının veya hürriyetinin tehdit altında olmadığı, geri göndermeme ilkesinin uygulandığı, mülteci statüsü talep etme ve koruma elde etme imkânının bulunduğu ve kişinin ciddi zarar görme riskinin olmadığı ülkedir (m. 74/2). Bir ülkenin başvuru sahibi için güvenli üçüncü ülke olup olmadığı her başvuru sahibi için ayrı olarak değerlendirilir (m. 74/3). Bu hâllerde geri gönderme işlemi gerçekleşinceye kadar ülkede kalışa izin verilir; ilgili ülke tarafından kabul edilmemesi hâlinde ise başvuruya ilişkin işlemler devam ettirilir.

Kabul Edilemez Kararın Tebliği

Başvurunun kabul edilemez olduğuna ilişkin karar ilgiliye veya yasal temsilcisine ya da avukatına tebliğ edilir. İlgili kişi bir avukat tarafından temsil edilmiyorsa kararın sonucu, itiraz usulleri ve süreleri hakkında kendisi veya yasal temsilcisi bilgilendirilir (m. 72/3). Bu nedenle tebligat elinize geçtiğinde, kararın gerekçesini ve itiraz süresini dikkatle incelemek gerekir. Tebligat adresinin güncel tutulması bu süreçte hayati önemdedir.

İtiraz ve Yargı Yolu

Uluslararası koruma kararlarına karşı olağan yolda kararın tebliğinden itibaren on gün içinde Uluslararası Koruma Değerlendirme Komisyonuna itiraz edilebilir. Ancak m. 68, 72 ve 79’a göre verilen kararlara karşı sadece yargı yoluna başvurulabilir (m. 80/1-a). Yani kabul edilemez başvuru ve hızlandırılmış değerlendirme kararlarına karşı idari itiraz yolu yoktur; doğrudan idare mahkemesine gidilir. M. 72 ve 79 çerçevesinde alınan kararlara karşı, kararın tebliğinden itibaren on beş gün içinde yetkili idare mahkemesine başvurulabilir (m. 80/1-ç). Mahkemeye yapılan bu başvurular on beş gün içinde sonuçlandırılır ve mahkemenin bu konuda vermiş olduğu karar kesindir (m. 80/1-d). Komisyon itirazı için uluslararası koruma başvurusunda itiraz komisyonu yazısına bakabilirsiniz.

Yargı Süresince Kalış Hakkı

İtiraz veya yargılama süreci sonuçlanıncaya kadar ilgili kişinin ülkede kalışına izin verilir (m. 80/1-e). Bu güvence, kişinin dava sürecinde sınır dışı edilmesini önler. Ayrıca başvuru sahibi ve statü sahibi kişiler, ücretleri kendilerince karşılanması kaydıyla avukat tarafından temsil edilebilir; ücret karşılama imkânı bulunmayanlara yargı önündeki başvurularında adli yardım hükümlerine göre avukatlık hizmeti sağlanır (m. 81). Sivil toplum kuruluşlarının danışmanlık hizmetlerinden de yararlanılabilir. Adli yardım için adli yardım ve tercüman hakkı, yabancılar için yazısına göz atabilirsiniz.

Uygulamada Dikkat Edilecek Noktalar

Bu usullerde sürelerin kısalığı nedeniyle, tebligatı alır almaz hukuki destek talep etmek, dava dilekçesini hazırlamak ve gerekli belgeleri toplamak gerekir. Dava dilekçesinde kararın hangi hükme dayandığı, neden hukuka aykırı olduğu ve kişinin koruma ihtiyacının ne olduğu açıklanmalıdır. Mahkeme, süresi içinde sunulmayan başvuruyu reddedeceğinden, süre hesabı çok dikkatle yapılmalıdır. Belgeleri kaybetmiş kişiler, kaybın nedenini açıklamalıdır; çünkü belgelerin kötü niyetle imhası hızlandırılmış değerlendirme sebebidir.

Sık Yapılan Hatalar

• Kabul edilemez kararına idari itiraz yolu arayıp süreyi kaçırmak,
• On beş günlük dava süresini yanlış hesaplamak,
• Yeni başvuruda farklı gerekçe sunmamak,
• Belgelerin imhası veya kaybı hakkında açıklama yapmamak,
• Tebligat adresini güncellememek.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Sınır dışı edilmek üzere idari gözetim altında bulunan bir yabancı, uluslararası koruma başvurusu yapar. Başvuru hızlandırılmış değerlendirme kapsamında ele alınır; üç gün içinde mülakat yapılır ve beş gün içinde olumsuz karar verilir. Yabancı, karara karşı on beş gün içinde idare mahkemesine başvurur. Yargılama sonuçlanıncaya kadar ülkede kalışına izin verilir; mahkeme on beş gün içinde kararını verir.

Sonuç

Hızlandırılmış değerlendirme ve kabul edilemez başvuru sistemleri çok kısa sürelerle işler ve kararlara karşı yalnızca yargı yolu açıktır. Sürelerin doğru takibi ve belgeli başvuru hayati önemdedir. Bu süreçlerle karşılaşıyorsanız yabancılar hukuku alanında dosyanızı birlikte değerlendirebiliriz. İletişim sayfamızdan bize telefonla veya mesajla ulaşabilirsiniz.