Hukuk Seçilmemiş Sözleşmede Hangi Hukuk Uygulanır? Karakteristik Edim ve En Sıkı İlişki

Uluslararası sözleşmelerin çoğunda taraflar hukuk seçimi maddesi koyar; ancak birçok küçük ve orta ölçekli işlemde, e-posta yazışmalarıyla kurulan ilişkilerde veya sözlü anlaşmalarda hukuk seçimi yapılmaz. Bu durumda uyuşmazlık çıktığında hangi hukukun uygulanacağı tartışması doğar. MÖHUK m. 24/4, bu boşluğu “en sıkı ilişki” ve “karakteristik edim” kavramlarıyla doldurur. Bu yazıda bu iki kavramı ve uygulamadaki sonuçlarını anlatıyoruz.

Hukuk Seçilmediğinde Temel Kural

MÖHUK m. 24/4’e göre tarafların hukuk seçimi yapmamış olmaları hâlinde sözleşmeden doğan ilişkiye, o sözleşmeyle en sıkı ilişkili olan hukuk uygulanır. Kanun bu en sıkı ilişkili hukuku bir karine ile belirler: karakteristik edim borçlusunun, sözleşmenin kuruluşu sırasındaki mutad meskeni hukuku. Ticari veya meslekî faaliyetler gereği kurulan sözleşmelerde ise karakteristik edim borçlusunun işyeri hukuku esas alınır; işyeri bulunmazsa yerleşim yeri hukuku uygulanır.

Karakteristik Edim Nedir?

Karakteristik edim, sözleşmeye kendine özgü niteliğini veren edimdir. Satış sözleşmesinde satıcının malı teslim etmesi, iş görme sözleşmesinde hizmet veren tarafın edimi, kiralama sözleşmesinde kiraya verenin kullandırma edimi karakteristiktir. Para borcu ise hemen her sözleşmede bulunduğundan tipik olarak karakteristik sayılmaz. Bu ayrım önemlidir: aksi hâlde her sözleşmede paranın borçlusu, yani ödeyen taraf ölçüt olurdu. Karakteristik edim ölçütü, sözleşmenin ekonomik özünü taşıyan tarafın hukukunu esas alır.

Birden Çok İşyeri

Karakteristik edim borçlusunun birden çok işyeri varsa, söz konusu sözleşmeyle en sıkı ilişki içinde bulunan işyeri hukuku esas alınır (m. 24/4). Uluslararası şirketler için bu önemlidir: sözleşmenin hangi şubeyle kurulduğu, siparişin hangi şubeden verildiği veya teslimatın hangi şubeden yapıldığı gibi unsurlar değerlendirilir. Bu nedenle sözleşme yazışmalarında hangi şubenin hareket ettiğinin açık olması yararlıdır.

Daha Sıkı İlişkili Hukuk İstisnası

Hâlin bütün şartlarına göre sözleşmeyle daha sıkı ilişkili bir hukukun bulunması hâlinde sözleşme, bu hukuka tabi olur (m. 24/4 son cümle). Bu “kaçış hükmü”, karine sonucunun somut olayda isabetsiz kaldığı durumlarda hâkime esneklik verir. Örneğin karakteristik edim borçlusunun işyeri bir ülkedeyse ama sözleşmenin müzakeresi, imzası, ifası ve tarafların ortak dili bambaşka bir ülkeyle bağlantılıysa, o ülkenin hukuku daha sıkı ilişkili sayılabilir. Bu takdir yetkisi, gerekçelendirilmiş şekilde kullanılmalıdır.

Özel Sözleşme Türleri

Bazı sözleşmeler için kanun özel bağlantılar öngörür. Taşınmazlara veya onların kullanımına ilişkin sözleşmeler taşınmazın bulunduğu ülke hukukuna tabidir (m. 25). Eşyanın taşınmasına ilişkin sözleşmelerde hukuk seçilmemişse, taşıyıcının esas işyerinin bulunduğu ülke aynı zamanda yükleme veya boşaltma yapılan ülke ya da gönderenin esas işyerinin bulunduğu ülke ise sözleşmeye bu ülkenin hukuku uygulanır (m. 29/2). Fikrî mülkiyet sözleşmelerinde hakkı devreden tarafın işyeri hukuku esas alınır (m. 28/2). Tüketici ve iş sözleşmeleri için ayrı kurallar vardır; bunlar için yurt dışı tüketici sözleşmesinde hukuk ve yetkili mahkeme ve yabancı unsurlu iş sözleşmesinde uygulanacak hukuk yazılarına bakabilirsiniz.

Temsil ve Aracı İlişkileri

Temsilci ile temsil olunan arasındaki hukukî ilişkiden doğan temsil yetkisi, aralarındaki sözleşmeden doğan ilişkiye uygulanan hukuka tabidir (m. 30/1). Temsilcinin bir fiilinin temsil olunanı üçüncü kişiye karşı taahhüt altına sokabilmesi için aranan şartlara ise temsilcinin işyeri hukuku uygulanır. Bu nedenle yurt dışındaki acente veya distribütör ilişkilerinde hangi hukukun uygulanacağı iki ayrı düzlemde incelenir.

İfa Şekli

İfa sırasında gerçekleştirilen fiil ve işlemler ile malların korunmasına ilişkin tedbirler konusunda, bu işlem veya fiillerin yapıldığı veya tedbirin alındığı ülke hukuku dikkate alınır (m. 33). Örneğin teslim usulü, muayene ve ihbar gibi teknik konular ifanın yapıldığı yerin hukukundan etkilenebilir. Bu ise sözleşmenin esasına uygulanan hukuku değiştirmez; yalnızca ifa şeklinde dikkate alınır.

Sözleşme Öncesi Önlemler

Hukuk seçilmeyecekse bile, sözleşmede hangi tarafın karakteristik edim borçlusu olduğunu ve hangi ülkeden hareket ettiğini açık yazmak, öngörülebilirliği artırır. Yazışmalarda sözleşmenin hangi şube veya yetkiliyle kurulduğunun açıkça belirtilmesi, en sıkı ilişkili hukukun tespitini kolaylaştırır. Yine de en güvenli yol, sözleşmeye açık bir hukuk seçimi maddesi koymaktır; bunun için sözleşmelerde hukuk seçimi yazısına bakabilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar

• Para borçlusunun hukukunun uygulanacağını sanmak,
• Karakteristik edimi belirlemeden hukuk iddia etmek,
• Taşınmaz sözleşmelerinde bulunduğu ülke hukukunu unutmak,
• Kaçış hükmünü hiç ileri sürmemek,
• Yazışmalarda şube ve yetkili bilgilerini belirsiz bırakmak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir Türk şirketi, yabancı bir tedarikçiden e-posta yazışmalarıyla mal alır; hukuk seçimi yapılmamıştır. Karakteristik edim malı teslim eden satıcının edimidir. Satıcının işyeri hangi ülkedeyse o hukuk karine olarak uygulanır. Ancak sözleşmenin müzakeresi, teslimi ve ödemesi tamamen başka bir ülke merkezli yürütülmüşse, hâkim daha sıkı ilişkili hukukun o ülke hukuku olduğuna karar verebilir.

Uyuşmazlıkta İspat ve Strateji

Hukuk seçilmemiş bir sözleşmede taraf, kendi lehine olan hukukun en sıkı ilişkili hukuk olduğunu ortaya koymak isterse, sözleşmenin kuruluşundan ifasına kadar bütün bağlantıları belgelemelidir. Yazışmaların dili, kullanılan para birimi, teslim yeri, ödeme kanalı, ilgili şubenin unvanı ve sözleşmenin imza yeri bu belgelerin başında gelir. Mahkeme bu bağlantıları bir bütün olarak değerlendirir; tek bir unsura aşırı ağırlık vermek yerine, ilişkinin ağırlık merkezini arar. Bu nedenle uyuşmazlık başlamadan önce yazışma ve işlem kayıtlarını düzenli saklamak, sonradan hukukun belirlenmesinde önemli bir avantaj sağlar.

Yabancı Hukuka Tabi Sözleşmede Sonuçlar

Sözleşmeye yabancı hukuk uygulanacağı belirlendiğinde, sözleşmenin yorumu, temerrüt, cezai şart ve zamanaşımı gibi konular da o hukuka göre değerlendirilir. Zamanaşımı, hukukî işlem ve ilişkinin esasına uygulanan hukuka tabidir (m. 8). Dolayısıyla Türk hukukundaki süreleri varsayarak hareket eden taraf, yabancı hukukta daha kısa bir süreyle karşılaşabilir.

Sonuç

Hukuk seçilmemiş sözleşmelerde en sıkı ilişkili hukuk uygulanır; bu hukuk çoğunlukla karakteristik edim borçlusunun işyeri veya mutad mesken hukukudur, ancak somut olayın şartları farklı bir hukuku gösterebilir. Uygulanacak hukuk konusunda belirsizlik yaşıyorsanız yabancılar hukuku alanında dosyanızı birlikte değerlendirebiliriz. İletişim sayfamızdan bize telefonla veya mesajla ulaşabilirsiniz.