Yanılma, Hile ve Korkutmada Bir Yıllık Süre: Sözleşmeyi Onamış Sayılmamak İçin Ne Yapılmalı?

Bir sözleşme imzaladıktan sonra yanıldığınızı, kandırıldığınızı veya tehdit altında olduğunuzu fark edebilirsiniz. Böyle bir durumda sözleşmenin geçersiz olduğunu düşünüp beklemeye devam etmek, ciddi bir hak kaybına yol açabilir. Çünkü Türk Borçlar Kanunu, irade bozukluğu nedeniyle sözleşmeyle bağlı olmak istemeyen kişiye kısa bir süre tanır: bir yıl. Bu süre içinde gerekli bildirimi yapmayan kişi, sözleşmeyi onamış sayılır. Bu yazıda yanılma, aldatma ve korkutmada bir yıllık sürenin ne zaman başladığını, nasıl kullanılacağını ve onamanın sonuçlarını anlatıyoruz. Bu iptal sebeplerinin ayrıntıları için hata yanılma nedeniyle sözleşmenin iptali, hile ile kurulan sözleşmenin iptali ve korkutma ikrah ile sözleşmenin iptali yazılarına da bakabilirsiniz.

İrade Bozukluğu: Genel Çerçeve

Sözleşme, tarafların serbest ve sağlıklı iradelerine dayanır. TBK m. 30, esaslı yanılmaya düşen tarafın sözleşme ile bağlı olmayacağını belirtir. Benzer şekilde aldatma (hile) ve korkutma (ikrah) da iradenin sakatlanmasına neden olur. Bu üç halin ortak özelliği, sözleşmenin kesin hükümsüz olmayıp yalnızca iradesi sakatlanan taraf açısından iptal edilebilir nitelikte olmasıdır. Yani sözleşme, sakatlanan tarafın açıklaması yapılıncaya kadar geçerli görünür; taraf bağlı olmadığını bildirirse sözleşme baştan itibaren geçersiz hale gelir. Kesin hükümsüzlük ile fark için sözleşmelerde kesin hükümsüzlük sebepleri yazısına bakabilirsiniz.

Esaslı Yanılma Halleri (TBK m. 31)

TBK m. 31’e göre özellikle aşağıda sayılan yanılma halleri esaslıdır:

1. Yanılan, kurulmasını istediği sözleşmeden başka bir sözleşme için iradesini açıklamışsa (örneğin kiralamak isterken satın almak için imza atmışsa).
2. Yanılan, istediğinden başka bir konu için iradesini açıklamışsa (örneğin B parselini almak isterken A parselini yazmışsa).
3. Yanılan, sözleşme yapma iradesini, gerçekte sözleşme yapmak istediği kişiden başkasına açıklamışsa.
4. Yanılan, sözleşmeyi yaparken belirli nitelikleri olan bir kişiyi dikkate almasına karşın başka bir kişi için iradesini açıklamışsa.
5. Yanılan, gerçekte üstlenmek istediğinden önemli ölçüde fazla bir edim için veya gerçekte istediğinden önemli ölçüde az bir karşı edim için iradesini açıklamışsa (örneğin yanlışlıkla 10 bin yerine 100 bin lira yazmışsa).

“Özellikle” ifadesi, sayımın sınırlayıcı olmadığını gösterir; dürüstlük kuralına göre esaslı sayılabilecek diğer yanılmalar da aynı sonucu doğurabilir. Ancak yalnızca saikte yanılma (sözleşmeyi yapma nedenini yanlış değerlendirme) kural olarak esaslı değildir.

Aldatma ve Korkutma (TBK m. 36-38)

TBK m. 36’ya göre taraflardan biri, diğerinin aldatması sonucu bir sözleşme yapmışsa, yanılması esaslı olmasa bile, sözleşmeyle bağlı değildir. Üçüncü bir kişinin aldatması sonucu sözleşme yapan taraf, sözleşmenin yapıldığı sırada karşı tarafın aldatmayı bilmesi veya bilecek durumda olması halinde sözleşmeyle bağlı değildir. Korkutmada ise TBK m. 37’ye göre taraflardan biri, diğerinin veya üçüncü bir kişinin korkutması sonucu bir sözleşme yapmışsa sözleşmeyle bağlı değildir. TBK m. 38’e göre korkutulan, içinde bulunduğu durum bakımından kendisinin veya yakınlarından birinin kişilik haklarına ya da malvarlığına yönelik ağır ve yakın bir zarar tehlikesinin doğduğuna inanmakta haklı ise korkutma gerçekleşmiş sayılır. Bir hakkın veya kanundan doğan bir yetkinin kullanılacağı korkutmasıyla sözleşme yapıldığında, bu hakkı kullanacağını açıklayanın, diğer tarafın zor durumda kalmasından aşırı bir menfaat sağlamış olması halinde de korkutmanın varlığı kabul edilir.

Bir Yıllık Süre ve Onama (TBK m. 39/1)

TBK m. 39/1’e göre yanılma veya aldatma sebebiyle ya da korkutulma sonucunda sözleşme yapan taraf, yanılma veya aldatmayı öğrendiği ya da korkutmanın etkisinin ortadan kalktığı andan başlayarak bir yıl içinde sözleşme ile bağlı olmadığını bildirmez veya verdiği şeyi geri istemezse, sözleşmeyi onamış sayılır. Bu hüküm önemli üç sonuç doğurur:

• Sürenin başlangıcı: Süre, sözleşmenin yapıldığı günden değil, yanılmanın veya aldatmanın öğrenildiği ya da korkutmanın etkisinin ortadan kalktığı andan başlar. Bu nedenle öğrenme tarihinin ispatı önemlidir.
• İki seçenek: Süre içinde ya sözleşme ile bağlı olmadığını bildirmek ya da verdiği şeyi geri istemek yeterlidir. Bu iki yoldan biri yerine getirilirse onama gerçekleşmez.
• Onama sayılma: Süre geçirilirse sözleşme, baştan itibaren geçerli hale gelir. Bu, hak düşürücü nitelikte bir süredir; hâkim kendiliğinden dikkate alır ve süre uzatılamaz.

Bildirim Nasıl Yapılmalı?

Kanun bildirimin şeklini belirtmez; ancak uygulamada şu unsurlara dikkat edilmelidir:

1. Bildirimde sözleşmenin tarafı, tarihi ve konusu belirtilmeli,
2. İptal sebebi (yanılma, aldatma veya korkutma) ve sebebin ne zaman öğrenildiği açıklanmalı,
3. Sözleşme ile bağlı olunmadığı açıkça yazılmalı,
4. Verilen şeylerin iadesi talep ediliyorsa bu da belirtilmeli,
5. Bildirim, tebliğ tarihi belgelenebilir bir yolla (noter ihtarnamesi, iadeli taahhütlü posta, kayıtlı elektronik posta) gönderilmeli.

Bildirim yapıldıktan sonra karşı taraf iptali kabul etmezse, iptalin geçerliliği dava yoluyla tespit ettirilebilir. Ancak bildirimin bir yıllık süre içinde yapılmış olması dava tarihi bakımından değil bildirim tarihi bakımından yeterlidir. İhtarname usulü için ihtarname gönderme usulü ve önemi yazısı yol göstericidir.

Verilenin Geri İstenmesi

Süre içinde “verdiği şeyi geri istemek” de onamayı önler. Bu, iptal bildirimine eşdeğer bir davranıştır. Örneğin taşınmazı bedelinden çok düşük fiyatla satan ve sonradan aldatıldığını öğrenen kişi, bir yıl içinde taşınmazın iadesini talep ederse, sözleşmeyi onamış sayılmaz. Verilenin geri istenmesinde ise sebepsiz zenginleşme hükümleri devreye girer; bu konuda sebepsiz zenginleşme davasının şartları ve geçersiz sözleşme nedeniyle yapılan ödemenin iadesi yazıları yararlıdır.

Onamanın Sonuçları ve Tazminat Hakkı (TBK m. 39/2)

Süre geçirildiğinde veya taraf sözleşmeyi açıkça onadığında, sözleşme baştan geçerli hale gelir ve taraf bağlı kalır. Ancak TBK m. 39/2’ye göre aldatma veya korkutmadan dolayı bağlayıcılığı olmayan bir sözleşmenin onanmış sayılması, tazminat hakkını ortadan kaldırmaz. Yani hile veya tehdit mağduru, sözleşmeyi onamış olsa bile, uğradığı zarar için tazminat isteyebilir. Bu tazminat, haksız fiil hükümlerine göre talep edilir ve kendi zamanaşımı sürelerine tabidir. Bu düzenleme, aldatan veya korkutan tarafın süre geçirmenin avantajından yararlanarak haksız kazanç sağlamasını engeller. Yanılmada ise tazminat için ayrı şartlar aranır: yanılan taraf, sözleşmenin iptalinden doğan zarardan (menfi zarar) sorumlu olabilir; bu nedenle yanılmanın kusurlu olması halinde karşı tarafa tazminat ödeme riski vardır. Tazminat konusunda tazminat davasında maddi zararın ispatı yazısına bakabilirsiniz.

Kesin Hükümsüzlük ve Zamanaşımı ile Karıştırma

Bir yıllık süre yalnızca irade bozukluğu nedeniyle iptal edilebilir sözleşmeler için geçerlidir. Kesin hükümsüz sözleşmelerde (emredici hükme, ahlaka aykırılık gibi) süre bulunmaz ve hükümsüzlük her zaman ileri sürülebilir. Ayrıca bu süre zamanaşımı değil hak düşürücü süredir: durma veya kesilme kurallarına tabi değildir ve hâkim kendiliğinden dikkate alır. Aşırı yararlanma (gabin) için ise ayrı bir süre düzenlemesi vardır: bir yıl ve her halde sözleşmenin kurulduğu tarihten başlayarak beş yıl (TBK m. 28). Bu konuda gabin aşırı yararlanma nedeniyle sözleşmenin iptali yazısına göz atabilirsiniz. Zamanaşımı ile hak düşürücü süre farkı için zamanaşımı süreleri ve hesaplanması yazısı yol göstericidir.

Uygulamada Öneriler

Sözleşmenin iptalini düşünen kişi için:

• Yanılmanın, aldatmanın veya korkutmanın ne zaman öğrenildiğini ve etkisinin ne zaman bittiğini belgelendirin (yazışmalar, raporlar, kayıtlar),
• Bir yıllık süreyi hemen takvime işleyin ve süreye çok yaklaşmadan bildirim yapın,
• Bildirimi noter veya kayıtlı elektronik posta ile yapın,
• Sözleşmenin devam eden edimlerini (ödeme, teslim) iptal iddianızla çelişecek şekilde sürdürmekten kaçının; çünkü fiili onama sayılabilir,
• Tazminat haklarınızı ayrıca değerlendirin.

Sözleşmeyi ayakta tutmak isteyen taraf için ise iptal bildirimine hemen itiraz etmek, sürenin geçip geçmediğini incelemek ve iptal sebeplerinin gerçekliğini tartışmak önemlidir.

Sık Yapılan Hatalar

• Bir yıllık sürenin sözleşme tarihinden başladığını sanmak,
• İptal iradesini karşı tarafa bildirmeden sadece ödeme yapmayı durdurmak,
• Sözleşmeden doğan edimleri iptal iddiasına rağmen sürdürüp onama yaratmak,
• Sürenin geçmesiyle tazminat hakkının da kaybolduğunu düşünmek,
• Yanılma ile saikte yanılmayı karıştırmak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir kişi, bir aracı satıcının “kazasız ve boyasız” beyanına güvenerek satın alır. Sekiz ay sonra yapılan ekspertizde aracın ağır hasar kaydı olduğu ve satıcının bunu bildiği anlaşılır. Alıcı bu tarihten itibaren bir yıl içinde noter aracılığıyla sözleşme ile bağlı olmadığını bildirir ve aracı iade ederek bedelin iadesini ister. Süre içinde bildirim yapıldığı için sözleşmeyi onamış sayılmaz. Alıcı bildirimi iki yıl sonra yapsaydı, aldatma nedeniyle sözleşmeyi iptal edemez ancak uğradığı zarar için tazminat isteyebilirdi.

Sonuç

Yanılma, aldatma ve korkutma nedeniyle sözleşmeden kurtulmak isteyen kişi, öğrenme veya etkinin bitişinden itibaren bir yıl içinde bağlı olmadığını bildirmeli veya verdiğini geri istemelidir. Süre geçirilirse sözleşme onanmış sayılır; ancak aldatma ve korkutma halinde tazminat hakkı saklı kalır. Sözleşmenizin iptali veya iptal savunması için borçlar hukuku kapsamında dosyanızı birlikte inceleyebiliriz. İletişim sayfamızdaki telefon numarasından veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.