İş Yeri Dışında Kurulan Sözleşme Nedir? Kapıdan Satış, Gezi ve Tanıtım Satışları (TKHK m. 47)

Kapıya gelen bir satıcı, tanıtım gezisine davet eden bir firma veya sokakta yapılan bir görüşmenin ardından imzalanan sözleşme, tüketicilerin sıkça karşılaştığı ancak çoğu zaman hukuki niteliğini bilmediği işlemlerdir. Bu satışlarda tüketici genellikle beklenmedik bir anda karar vermek zorunda kalır ve baskı altında kalabilir. Kanun bu nedenle iş yeri dışında kurulan sözleşmeler için ayrı ve sıkı bir koruma rejimi öngörmüştür. Bu yazıda tanımı, üç ayrı hâli ve satıcının yükümlülüklerini anlatıyoruz.

Kanunun Tanımı

Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’un 47. maddesinin birinci fıkrası, satıcı veya sağlayıcı ile tüketici arasında kurulan bazı sözleşmeleri “iş yeri dışında kurulan sözleşme” olarak kabul eder. Üç durum sayılmıştır: (a) teklifin tüketici ya da satıcı tarafından yapılmasına bakılmaksızın iş yeri dışında, tarafların eş zamanlı fiziksel varlığında kurulan sözleşmeler; (b) tarafların eş zamanlı fiziksel varlığında tüketiciyle iş yeri dışında görüşülmesinin hemen sonrasında, satıcının iş yerinde ya da herhangi bir uzaktan iletişim aracıyla kurulan sözleşmeler; (c) mal ve hizmetlerin tüketiciye tanıtımı veya satışı amacıyla satıcı tarafından düzenlenen bir gezi esnasında kurulan sözleşmeler.

Birinci Hâl: İş Yeri Dışında Kurulan Sözleşme

En yaygın durum, satıcının tüketicinin evine, işyerine veya başka bir yere giderek sözleşme kurmasıdır. Kapıdan kapıya satış, evde ürün tanıtımı, açık alanlarda stand kurularak yapılan satışlar bu kapsamdadır. Burada iki unsur önemlidir: satış, satıcının iş yeri dışında yapılmalıdır ve taraflar aynı anda fiziksel olarak orada bulunmalıdır. Teklifi kimin yaptığı önemli değildir; tüketici satıcıyı çağırmış olsa bile işlem bu kapsamda değerlendirilebilir.

İkinci Hâl: Görüşme Dışarıda, Sözleşme İçeride veya Uzaktan

Bazı satışlarda satıcı önce tüketiciyle dışarıda görüşür, ardından sözleşme satıcının iş yerinde veya telefon ve internet aracılığıyla kurulur. Kanun bunu da iş yeri dışında kurulan sözleşme sayar; böylece satıcının dışarıdaki görüşmeyle tüketiciyi etkileyip sözleşmeyi iş yerinde imzalatarak korumayı aşması engellenir. Örneğin bir fuarda veya alışveriş merkezinde stand görevlisiyle görüşüp aynı gün mağazada sözleşme imzalanması bu kapsamda değerlendirilebilir. İşlemin bu kapsamda olup olmadığı, görüşme ile sözleşme arasındaki zaman ilişkisine bakılarak belirlenir.

Üçüncü Hâl: Tanıtım Gezileri

Satıcının tüketicileri belirli bir yere götürerek ürün tanıtımı yaptığı geziler, tüketici şikâyetlerinin önemli bir kaynağıdır. Bu gezilerde tüketici çoğu zaman uzun süreli bir programın sonunda, yorgun ve baskı altında iken sözleşme imzalar. Kanun, gezi esnasında kurulan sözleşmeleri de iş yeri dışında kurulan sözleşme olarak kabul ederek tüketiciyi korur. Bu sözleşmelerde on dört günlük cayma hakkı, yazılı şekil şartı ve ödeme yasağı gibi korumalar uygulanır. Ayrıntılar sonraki yazılarımızda ele alınmaktadır.

Yetkilendirilmiş Satıcı Şartı

Kanunun 47. maddesinin ikinci fıkrasına göre iş yeri dışında kurulan sözleşmeler, Bakanlık tarafından yetkilendirilmiş satıcı veya sağlayıcı tarafından kurulur. Bu kural, kayıt dışı ve denetimsiz satışları önlemeyi amaçlar. Tüketici, kapıya gelen satıcıdan yetki belgesini ve kimliğini isteyebilir. Yetkisiz kişilerle yapılan sözleşmeler idari yaptırıma tabi olabilir ve tüketici için ayrıca risk oluşturur. Yetki belgesinin bulunup bulunmadığı, yönetmelikte ayrıntılı düzenlenen bir konudur.

Ön Bilgilendirme ve İspat Yükü

Kanunun 47. maddesinin üçüncü fıkrasına göre tüketici, iş yeri dışında kurulan sözleşme ya da buna karşılık gelen herhangi bir öneri ile bağlanmadan önce, ayrıntıları yönetmelikte belirlenen hususlarda açık ve anlaşılır şekilde bilgilendirilmek zorundadır. Tüketicinin bilgilendirildiğine ilişkin ispat yükü satıcı veya sağlayıcıya aittir. Bu, mesafeli sözleşmelerdeki ispat kuralıyla paralel bir düzenlemedir. Satıcı bilgilendirme yapmamış veya bunu ispat edememişse tüketici lehine sonuçlar doğar.

Kapsam Dışı ve Yönetmelik

Sözleşmenin zorunlu içeriği, kapsam dışı sözleşmeler, tarafların hak ve yükümlülükleri, cayma hakkı, bilgilendirme yükümlülüğü, teslimat ve satış yapacaklarda aranacak nitelikler yönetmelikle belirlenir (m. 47/7). Dolayısıyla belirli işlemlerin bu düzenleme dışında kalıp kalmadığı yönetmelikteki listeye bakılarak tespit edilir. Bazı düşük tutarlı işlemler ve acil onarım hizmetleri gibi özel durumlar yönetmelikte farklı düzenlenebilir. Tüketici, işlemin bu kapsamda olup olmadığını satıcıya ve yönetmelik metnine bakarak kontrol etmelidir.

Doğrudan Satışla Farkı

İş yeri dışında kurulan sözleşme ile doğrudan satış sistemi karıştırılmamalıdır. Doğrudan satış, bağımsız temsilcilerin komisyon ve prim karşılığı tüketicilere mal veya hizmet pazarladığı ayrı bir satış sistemidir ve kanunun 47/A maddesinde ayrıca düzenlenmiştir. Doğrudan satış sisteminde cayma süresi otuz gündür. İş yeri dışında kurulan sözleşmede ise on dört gündür.

Sık Yapılan Hatalar

• Satıcının yetki belgesini ve kimliğini istememek,
• Baskı altında imza atıp sözleşmenin bir nüshasını almamak,
• Ön bilgilendirme yapılmadığını belgelemek yerine yalnızca sözlü itirazda bulunmak,
• Tanıtım gezisi sonrasında imzalanan sözleşmeyi cayma süresi içinde incelememek,
• Sözleşmede satıcı adresi ve iletişim bilgisinin bulunup bulunmadığını kontrol etmemek.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir tüketici, evine gelen bir satıcıdan pahalı bir hava temizleme cihazı alır ve yerinde sözleşme imzalar. Satıcı yetki belgesini göstermemiş ve cayma hakkını anlatmamıştır. Tüketici sonradan, işlemin iş yeri dışında kurulan sözleşme olduğunu ve satıcının bilgilendirme yükümlülüğünü yerine getirdiğini ispat edemeyeceğini belirterek sözleşmeden cayar. Satıcı bilgilendirmeyi ispatla yükümlü olduğundan, süre uzaması gündeme gelir.

Tüketicinin İlk Yapması Gerekenler

Kapıya gelen satıcıyla karşılaşan tüketici, karar vermeden önce satıcıdan kimliğini, şirket unvanını ve yetki belgesini istemelidir. Ürün veya hizmetin toplam bedelini, ödeme planını ve cayma hakkını yazılı olarak öğrenmek gerekir. İmza atmadan önce sözleşmeyi sakin bir ortamda okumak, gerekirse “düşüneceğim” diyerek ertelemek tüketicinin hakkıdır. Baskıcı satış yöntemleri ve acele ettirme, tüketicinin iradesini sakatlayabilir. İmzalanan sözleşmenin fotoğrafını çekmek, satıcının bilgilerini not etmek de sonraki başvurularda işe yarar.

Denetim ve Yaptırımlar

Yetkisiz veya kurallara aykırı iş yeri dışı satış yapanlara karşı idari yaptırımlar uygulanabilir. Tüketici, şikâyetini Ticaret İl Müdürlüklerine veya Bakanlığın şikâyet kanallarına iletebilir. İdari şikâyet, tüketicinin özel hukuk yollarını kullanmasını engellemez; tüketici aynı zamanda hakem heyeti veya mahkeme yoluyla bedel iadesi talep edebilir. Şikâyet dilekçesine sözleşme, satıcı bilgileri ve ödeme belgeleri eklenmelidir.

Sonuç

İş yeri dışında kurulan sözleşme; dışarıda yapılan yüz yüze satışları, görüşmenin dışarıda ve sözleşmenin içeride kurulduğu durumları ve tanıtım gezisi satışlarını kapsar. Bu sözleşmelerde yetkilendirilmiş satıcı şartı ile ön bilgilendirme ve ispat yükü satıcıdadır. Kapıya gelen satış veya tanıtım gezisi sonrası imzaladığınız bir sözleşme konusunda tüketici hukuku kapsamında yardım almak isterseniz iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.