Miras Hissesi, İntifa Hakkı ve Ortaklık Payı Haczedilirse Nasıl Satılır? İİK 121 ve 122

Borçlunun malvarlığı her zaman bir ev, araç veya banka hesabından ibaret olmaz. Bazen borçlunun elinde bir miras payı, bir şirket hissesi ya da bir intifa hakkı bulunur. Bu tür haklar, klasik taşınır veya taşınmaz mallardan farklı hukuki yapıya sahip olduğu için haczi ve satışı da özel kurallara tabidir. İcra ve İflas Kanunu’nun 121 ve 122. maddeleri bu tür malların nasıl paraya çevrileceğini düzenler. Bu yazıda bu hakların satış sürecini ve uygulamadaki önemini anlatıyoruz.

Hangi Haklar Bu Kapsamda?

İİK m. 121, “yukarıdaki maddelerde gösterilmeyen başka nevi mallar” ifadesiyle genel bir düzenleme yapar ve örnek olarak şunları sayar: bir intifa hakkı, taksim edilmemiş bir miras, bir şirket veya iştirak halinde tasarruf olunan bir mal hissesi. Bunlar, borçlunun tek başına ve doğrudan tasarruf edemediği ya da özel hukuki rejime tabi olan haklardır. Örneğin taksim edilmemiş mirasta mirasçılar elbirliği mülkiyeti halinde malik olduğu için, borçlunun payı belirli bir mal üzerinde değil, terekenin tamamı üzerindeki bir haktır. Bu nedenle, taşınır veya taşınmaz satışına ilişkin genel kuralların uygulanması yerine özel bir usul gerekir. Miras konusunda genel bilgi için miras yoluyla geçen borçta icra takibi yazısına göz atabilirsiniz.

Satış Usulünün İcra Mahkemesinden Sorulması

İİK m. 121/1’e göre bu tür malların satılması gerekirse icra memuru, satışın nasıl yapılacağını icra mahkemesinden sorar. Yani bu satışlarda usul doğrudan kanunla belirlenmemiştir; icra mahkemesi somut olayın niteliğine göre karar verir. Mahkemenin görüşü, malın hukuki yapısı ve ilgililerin menfaatleri gözetilerek şekillenir. Bu esneklik, farklı nitelikteki hakların adil ve etkili biçimde paraya çevrilmesini sağlar. İcra memuru mahkemeden görüş almadan bu haklar için genel satış usulünü uygulamamalıdır.

Mahkemenin Alabileceği Tedbirler

İİK m. 121/2’ye göre icra mahkemesi, yerleşim yerleri malum olan ilgilileri davet ve gelenleri dinledikten sonra açık artırma yaptırabileceği gibi, satış için bir memur da tayin edebilir yahut icap eden diğer bir tedbiri alabilir. Yani mahkemenin seçenekleri şunlardır:

1. Açık artırma yaptırmak,
2. Satış için özel bir memur atamak,
3. Diğer uygun bir tedbiri almak.

Mahkeme bu kararı verirken ilgilileri dinler; borçlu, alacaklılar, diğer mirasçılar veya ortaklar gibi kişilerin görüşünü alır. Böylece diğer hak sahiplerinin menfaatleri de gözetilir. Örneğin miras hissesi satışında diğer mirasçıların önalım hakkı veya terekenin bölünmesi gibi konular gündeme gelebilir. Mahkeme, ilgili tarafların haklarını dengeleyecek bir yöntem belirler.

Taksim Edilmemiş Miras Hissesi

Taksim edilmemiş miras hissesinin haczi, uygulamada sık karşılaşılan bir durumdur. Borçlu mirasçılardan biriyse ve terekede taşınmaz, araç veya para bulunuyorsa, borçlunun miras payı üzerinde haciz uygulanabilir. Ancak mirasçılar elbirliği mülkiyeti halinde malik olduğundan, payın satışı ve fiili bölünmesi, diğer mirasçıların haklarını etkiler. Bu nedenle mahkeme, ortaklığın giderilmesi (izale-i şuyu) davası gibi başka yollara yönlendirme yapabilir veya payın niteliğine uygun bir satış şekli belirleyebilir. Alacaklının, borçlunun miras hakkının haczi ile ilgili işlemleri yaparken terekenin durumunu ve mirasçıları araştırması gerekir. Mirasın reddi ve icra takibi ilişkisi için icra takibinde mirasın reddinin etkisi yazısına bakabilirsiniz.

Şirket Hissesi ve İştirak Halinde Mülkiyet

Şirket hissesi, özellikle limited şirketlerde ve adi ortaklıklarda özel kurallara bağlı olabilir. Şirket sözleşmesi, ortaklık payının devrini kısıtlıyor veya diğer ortakların onayına bağlıyor olabilir. Bu tür durumlarda cebri satış, şirket sözleşmesinin ve ticaret hukuku kurallarının çerçevesinde yürütülür. İcra mahkemesi, satış şeklini belirlerken şirketin ve diğer ortakların menfaatlerini gözetir. Anonim şirketlerde hisse senetleri borsada işlem görüyorsa, pazarlık satışı da mümkündür; bunun için haczedilen malın pazarlık suretiyle satışı yazısına bakabilirsiniz. Adi ortaklıkta ortağın borcu nedeniyle ortaklık payının haczi ayrıca ortaklığın feshi gibi sonuçlar doğurabilir.

İntifa Hakkı

İntifa hakkı, başkasına ait bir mal üzerinde kullanma ve ürünlerinden yararlanma hakkıdır. Bu hak, kişiye bağlı olduğundan devri ve haczi sınırlı olabilir. Haczedilen intifa hakkının satışında, hakkın süresi, kapsamı ve malikin durumu göz önünde tutulur. İcra mahkemesi, intifa hakkının satışının nasıl yapılacağını, hakkın niteliğine göre belirler. Ayrıca intifa hakkının gelirlerinin haczi ve kullanma hakkının satışı farklı sonuçlar doğurur; bu nedenle mahkemenin yönlendirmesi önem taşır. Haczin niteliği için haciz nedir ve nasıl yapılır yazısına bakabilirsiniz.

Aile Mal Ortaklığındaki Hisse (İİK 122)

İİK m. 122’ye göre aile mal ortaklığında bir hissenin satışı 121. maddeye göre yapılır; Türk Medeni Kanunu’nun 331. maddesi hükümleri saklıdır. Aile mal ortaklığı, eski Medeni Kanun’daki bir mal rejimidir ve mevcut mal rejimleri sisteminde yerini edinilmiş mallara katılma rejimi almıştır; bu nedenle günümüzde bu hükmün uygulaması sınırlıdır. Yine de bu hüküm, eşin mal rejiminden doğan haklarının icra satışlarında da korunması gerektiğini gösterir. Eşlerin mal rejimi ve icra ilişkisi için ayrıca aile hukuku hükümleri değerlendirilmelidir.

İlgililerin Davet Edilmesi ve Dinlenmesi

İcra mahkemesi, satış usulünü belirlemeden önce yerleşim yerleri bilinen ilgilileri davet eder ve gelenleri dinler. İlgililer kimlerdir? Borçlu, haciz koydurmuş alacaklılar, diğer mirasçılar, ortaklar, malik ve intifa hakkı sahibi gibi kişilerdir. Bu kişiler mahkemede satışın nasıl yapılması gerektiği konusunda görüşlerini bildirebilir. Böylece mahkeme, hem mülkiyet haklarını hem de satış değerini korumaya yönelik bir yöntem belirler. İlgililerin davete uymaması halinde mahkeme, gelenleri dinleyerek karar verir.

Alacaklı İçin Pratik Öneriler

Alacaklı, borçlunun miras payı, şirket hissesi veya intifa hakkına haciz koydurmak istiyorsa, önce bu hakkın niteliğini, devir şartlarını ve üçüncü kişilerin haklarını araştırmalıdır. Satış usulünün mahkemeden sorulacağını ve sürecin uzun sürebileceğini hesaba katmalıdır. Uygun durumlarda ortaklığın giderilmesi davası gibi alternatif yolların değerlendirilmesi yararlı olabilir.

Borçlu ve Diğer Hak Sahipleri İçin Öneriler

Borçlu ve diğer mirasçılar veya ortaklar, mahkemenin daveti üzerine görüşlerini bildirmeli, hakları ve menfaatleri konusunda belge sunmalıdır. Diğer mirasçılar, ortaklık payının üçüncü kişiye satılması riskine karşı önalım veya iştirak haklarını araştırmalıdır. Şirket sözleşmelerinde payın devrine ilişkin kısıtlamalar varsa bunlar mahkemeye sunulmalıdır.

Sık Yapılan Hatalar

• Miras hissesini bağımsız bir mal gibi doğrudan satışa çıkarmaya çalışmak,
• Mahkemenin daveti üzerine görüş bildirmemek,
• Şirket sözleşmesindeki devir kısıtlamalarını araştırmamak,
• Diğer mirasçıların haklarını göz ardı etmek,
• İntifa hakkının kişiye bağlı niteliğini dikkate almamak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir borçlunun babasından kalan ve henüz taksim edilmemiş bir mirası vardır. Alacaklı, borçlunun miras payına haciz koydurur. İcra memuru satışın nasıl yapılacağını icra mahkemesinden sorar. Mahkeme diğer mirasçıları çağırır ve dinler; sonuçta payın niteliğine uygun olarak özel bir açık artırma yapılmasına karar verir. Diğer mirasçılar da satışa katılma imkânı bulur. Böylece hem alacaklının hakkı korunur hem de mirasçıların hakları göz ardı edilmez.

Sonuç

Taksim edilmemiş miras, şirket hissesi ve intifa hakkı gibi haklar için satış usulü doğrudan kanunla değil, icra mahkemesinin kararıyla belirlenir. Mahkeme ilgilileri dinleyerek açık artırma, özel memur veya başka bir tedbir kararı verir. Bu tür malların haczi ve satışı için icra ve iflas hukuku sayfamıza bakabilir, iletişim üzerinden telefon veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.