Sözlü Vasiyet Hangi Durumlarda Geçerlidir?

Kanun, mirasbırakanın olağan vasiyet şekillerine başvuramadığı istisnai durumlar için sözlü vasiyet imkânı tanımıştır. Ancak bu imkân, yalnızca gerçekten olağanüstü koşullarda ve sıkı şartlarla kullanılabilir. Bu yazıda sözlü vasiyetin hangi durumlarda geçerli olduğunu ve nasıl işlediğini ele alıyoruz.

Sözlü Vasiyete Ne Zaman Başvurulabilir?

TMK m. 539’a göre mirasbırakan; yakın ölüm tehlikesi, ulaşımın kesilmesi, hastalık, savaş gibi olağanüstü durumlar yüzünden resmi veya el yazılı vasiyetname yapamıyorsa, sözlü vasiyet yoluna başvurabilir. Bu şart son derece önemlidir: sözlü vasiyet, mirasbırakanın diğer vasiyet şekillerine erişiminin fiilen imkânsız olduğu durumlar için öngörülmüş istisnai bir yoldur; sırf pratik olduğu düşüncesiyle tercih edilemez.

Sözlü Vasiyetin Kurulma Süreci

Mirasbırakan, son arzularını iki tanığa sözlü olarak anlatır ve onlara bu beyanına uygun bir vasiyetname yazmaları veya yazdırmaları görevini yükler. Bu aşamada mirasbırakanın kendisi hiçbir yazılı belge düzenlemez; süreç tamamen tanıkların beyanı doğru şekilde belgeye aktarmasına dayanır.

Tanıklara İlişkin Şartlar

Resmi vasiyetname düzenlenmesindeki tanık yasakları (fiil ehliyeti bulunmama, kamu hizmetinden yasaklı olma, mirasbırakanın yakın hısımı olma gibi), okuma yazma bilme şartı hariç olmak üzere sözlü vasiyetteki tanıklar için de geçerlidir. Yani sözlü vasiyette tanık olacak kişinin okuma yazma bilmesi zorunlu değildir; bu, olağanüstü koşullarda uygun tanık bulmayı kolaylaştıran bir esnekliktir.

Belgeleme Süreci

Mirasbırakan tarafından görevlendirilen tanıklardan biri, kendisine beyan edilen son arzuları, yer, yıl, ay ve günü de belirterek hemen yazar, bu belgeyi imzalar ve diğer tanığa da imzalatır (TMK m. 540). Yazılan belge, iki tanık tarafından birlikte vakit geçirmeksizin bir sulh veya asliye mahkemesine sunulur; tanıklar burada mirasbırakanı vasiyetname yapmaya ehil gördüklerini ve onun son arzularını olağanüstü bir durum içinde kendilerine anlattığını hâkime beyan eder. Tanıklar dilerse, önce bir belge düzenlemek yerine doğrudan mahkemeye başvurup bu hususları beyan ederek mirasbırakanın son arzularını bir tutanağa geçirtebilir.

Hâkim Yerine Geçen Özel Görevliler

Sözlü vasiyet yoluna başvuran kişi özel bir konumdaysa, hâkime başvuru yerine bazı görevliler devreye girebilir: askerlik hizmetinde bulunan biri için teğmen veya daha yüksek rütbeli bir subay, ülke sınırları dışında seyreden bir ulaşım aracında bulunan biri için o aracın sorumlu yöneticisi, sağlık kurumunda tedavi görmekte olan biri için sağlık kurumunun en yetkili yöneticisi hâkim yerine geçer. Bu düzenleme, olağanüstü durumun bizzat kişinin mahkemeye ulaşmasını da engellediği hâllerde sürecin işleyebilmesini sağlar.

Sözlü Vasiyetin Hükümden Düşmesi

Sözlü vasiyet, adından da anlaşılacağı gibi geçici bir çözümdür. Mirasbırakan için sonradan diğer şekillerde (resmi veya el yazılı) vasiyetname yapma imkânı doğarsa, bu tarihin üzerinden bir ay geçmesiyle sözlü vasiyet kendiliğinden hükümden düşer (TMK m. 541). Bu kural, mirasbırakanın olağanüstü durum ortadan kalktıktan sonra makul bir süre içinde daha güvenceli bir vasiyet şekline geçmesini teşvik eder.

Sözlü Vasiyetin İspat Zorlukları

Sözlü vasiyet, diğer vasiyet türlerine göre ispat açısından en zayıf olanıdır; çünkü mirasbırakanın kendi el yazısı veya imzası bulunmaz, süreç tamamen tanıkların dürüstlüğüne ve doğru aktarımına dayanır. Bu nedenle mirasçılar arasında sözlü vasiyetin içeriği veya gerçekliği konusunda uyuşmazlık çıkması sık karşılaşılan bir durumdur; böyle bir uyuşmazlık, vasiyetnamenin iptali davasına konu olabilir.

Sözlü Vasiyetin Diğer Vasiyet Türleriyle Karşılaştırılması

Resmi vasiyetname bir memurun katılımını, el yazılı vasiyetname ise mirasbırakanın bizzat yazıp imzalamasını gerektirirken, sözlü vasiyet yalnızca sözlü beyan ve tanık aktarımına dayanır. Bu nedenle kanun, sözlü vasiyeti yalnızca diğer iki şeklin fiilen kullanılamadığı istisnai hâllerle sınırlandırmıştır; mirasbırakanın olağan koşullarda sözlü vasiyet yapması hukuken geçersizdir.

Yargı Uygulamasında Olağanüstü Durumun Değerlendirilmesi

Mahkemeler, sözlü vasiyetin geçerliliğini incelerken öncelikle gerçekten bir olağanüstü durumun bulunup bulunmadığını araştırır. Mirasbırakanın basit bir rahatsızlığı veya geçici bir ulaşım güçlüğü, resmi ya da el yazılı vasiyetname yapmasına engel teşkil etmiyorsa, sözlü vasiyet geçersiz kabul edilebilir. Bu nedenle sözlü vasiyete dayanan bir mirasçının, olağanüstü durumun varlığını ve bu durumun mirasbırakanın diğer vasiyet şekillerine erişimini gerçekten engellediğini somut delillerle (hastane kayıtları, kaza raporları gibi) ispatlaması gerekir.

Sözlü Vasiyetin Mahkemeye Bildirilmemesi Hâlinde Sonuç

Tanıkların, mirasbırakanın beyanını aldıktan sonra vakit geçirmeksizin mahkemeye başvurma yükümlülüğü, sözlü vasiyetin geçerliliği açısından kritik bir şekil şartıdır. Tanıkların makul olmayan bir gecikmeyle mahkemeye başvurması, vasiyetin şekil yönünden sakatlanmasına ve iptaline yol açabilir. Bu nedenle olağanüstü durumun ortaya çıkmasından hemen sonra sürecin usulüne uygun ve hızlı şekilde tamamlanması büyük önem taşır.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek, kuralların işleyişini göstermek amacıyla hazırlanmıştır ve gerçek bir dosyaya dayanmaz. Ağır bir trafik kazası geçiren ve hastanede yoğun bakımda bulunan bir kişi, kısa süre sonra öleceğini anlayınca yanındaki iki kişiye son arzularını anlatmıştır. Tanıklardan biri bu beyanı hemen yazıya geçirmiş, ikisi birlikte vakit geçirmeksizin sulh mahkemesine başvurarak durumu bildirmiştir. Mirasbırakanın kısa süre sonra ölmesi üzerine, bu sözlü vasiyet mahkemece geçerli kabul edilmiştir.

Sözlü Vasiyetin İçeriğine İlişkin Uyuşmazlıklarda İzlenecek Yol

Mirasçılar, tanıkların aktardığı beyanın mirasbırakanın gerçek arzusunu yansıtmadığını düşünüyorsa, vasiyetnamenin iptali davası açarak bu iddiayı ileri sürebilir. Böyle bir davada mahkeme, tanıkların ifadelerini, mirasbırakanın o dönemki durumunu ve varsa diğer destekleyici delilleri birlikte değerlendirerek karar verir.

Yurt Dışında veya Deniz Yolculuğunda Bulunan Mirasbırakanlar

Sözlü vasiyet düzenlemesindeki özel görevli kuralı, uluslararası taşımacılıkta çalışan veya seyahat eden kişiler için de pratik bir çözüm sunar. Bir gemide seyir hâlindeyken ağır hastalanan bir kişi, geminin sorumlu yöneticisine son arzularını iletebilir; bu yönetici hâkim yerine geçerek sürecin usulüne uygun yürütülmesini sağlar.

Sonuç

Sözlü vasiyet, yalnızca gerçek bir olağanüstü durumun varlığı hâlinde başvurulabilecek istisnai bir vasiyet şeklidir. Şartlarının dar yorumlanması ve ispat zorlukları nedeniyle, olanak varsa resmi veya el yazılı vasiyetname her zaman tercih edilmelidir. Miras hukuku hizmetlerimiz için miras hukuku sayfamızı inceleyebilirsiniz.