Sözlü Vasiyette Tanıkların Görevi: Yazıya Geçirme, Mahkemeye Başvuru ve Bir Aylık Hükümden Düşme (TMK 539-541)

Vasiyet çoğunlukla planlı ve sakin bir ortamda, noter veya sulh hakimi önünde ya da el yazısıyla yapılır. Ancak hayat her zaman planlı gitmez: ağır bir kaza, ani bir hastalık veya olağanüstü bir olay, kişiye resmi bir vasiyet yapma imkanı bırakmayabilir. Kanun bu durumlar için sözlü vasiyet yolunu açık tutar; fakat bunu sıkı şartlara bağlar. Bu yazıda sözlü vasiyetin şartlarını, tanıkların görevini ve hükümden düşme sürecini anlatıyoruz.

Vasiyet Şekillerinin Sıralaması

TMK m. 531’e göre vasiyet, resmî şekilde veya mirasbırakanın el yazısı ile ya da sözlü olarak yapılabilir. Bu üç şekil arasında sözlü vasiyet en istisnai olanıdır ve yalnızca kanunda sayılan olağanüstü hallerde mümkündür. Resmi vasiyet noter veya sulh hakimi önünde iki tanıkla düzenlenir; el yazılı vasiyet baştan sona mirasbırakanın el yazısıyla yazılıp imzalanır. Sözlü vasiyet ise bu iki şekle başvurmanın imkansız olduğu hallerde, geçici bir çözüm olarak öngörülmüştür. Diğer şekiller için resmi vasiyetname nasıl düzenlenir ve el yazılı vasiyetname şartları yazılarına bakabilirsiniz.

Olağanüstü Durum Şartı

TMK m. 539/1’e göre mirasbırakan; yakın ölüm tehlikesi, ulaşımın kesilmesi, hastalık, savaş gibi olağanüstü durumlar yüzünden resmi veya el yazılı vasiyetname yapamıyorsa sözlü vasiyet yoluna başvurabilir. Buradaki olağanüstü durum, gerçekten resmi veya el yazılı vasiyeti imkansız kılan bir hal olmalıdır. Örneğin ağır yaralanmış ve elini kullanamayan, hastanede ölüm döşeğinde olan, deprem enkazı altında kalmış veya dağ yolunda mahsur kalmış bir kişi bu şartı taşıyabilir. Kişinin sadece vasiyet yapmayı ertelemek istememesi, olağanüstü durum sayılmaz. Şartın varlığı, sonradan mahkemece değerlendirilir.

Tanıklara Anlatma ve Görevlendirme

TMK m. 539/2’ye göre bunun için mirasbırakan, son arzularını iki tanığa anlatır ve onlara bu beyanına uygun bir vasiyetname yazmaları veya yazdırmaları görevini yükler. Yani sözlü vasiyet, tek başına söylenmiş bir söz değil, iki tanığa yapılmış bir beyan ve yazıya geçirme görevlendirmesidir. Tanıkların aynı anda hazır bulunması gerekir. Mirasbırakan arzularını açık ve anlaşılır biçimde bildirmeli, kime ne bırakacağını belirtmelidir. Tanıklar, mirasbırakanın beyanını doğru ve eksiksiz aktarmakla yükümlüdür.

Tanıklara İlişkin Yasaklar

TMK m. 539/3’e göre resmi vasiyetname düzenlenmesinde okur yazar olma şartı dışında, tanıklara ilişkin yasaklar sözlü vasiyetteki tanıklar için de geçerlidir. Yani fiil ehliyeti bulunmayanlar, bir ceza mahkemesi kararıyla kamu hizmetinden yasaklılar, mirasbırakanın eşi, üstsoy ve altsoy kan hısımları, kardeşleri ve bu kişilerin eşleri sözlü vasiyette tanık olamaz. Ayrıca tanıklara ve yakınlarına vasiyetle kazandırma yapılamaz. Bu yasaklar, sözlü vasiyetin tarafsız biçimde belgelenmesini sağlar. Yasak konusunda resmi vasiyetnamede tanık ve memur olamayanlar yazısına bakabilirsiniz.

Belgeleme: Yazıya Geçirme

TMK m. 540/1’e göre mirasbırakan tarafından görevlendirilen tanıklardan biri, kendilerine beyan edilen son arzuları, yer, yıl, ay ve günü de belirterek hemen yazar, bu belgeyi imzalar ve diğer tanığa imzalatır. Yazının içeriği, mirasbırakanın sözlerine sadık kalmalı; eklemeler veya yorumlar yapılmamalıdır. Tarih ve yer bilgileri, vasiyetin ne zaman ve nerede yapıldığını göstermesi açısından önemlidir. Yazıya geçirme “hemen” yapılmalıdır; gecikme, delil kaybına ve hatalı aktarıma yol açabilir.

Mahkemeye Başvuru

Yazılan belgeyi iki tanık birlikte vakit geçirmeksizin bir sulh veya asliye mahkemesine verirler ve mirasbırakanı vasiyetname yapmaya ehil gördüklerini, onun son arzularını olağanüstü durum içinde kendilerine anlattığını hakime beyan ederler (TMK m. 540/1). Tanıklar, daha önce bir belge düzenlemek yerine, vakit geçirmeksizin mahkemeye başvurup bu hususları beyan ederek mirasbırakanın son arzularını bir tutanağa geçirtebilirler (TMK m. 540/2). Yani iki yol vardır: önce yazı, sonra mahkeme; ya da doğrudan mahkemeye giderek tutanak. Başvuru, sürenin geçmesini beklemeden yapılmalıdır.

Hâkim Yerine Geçenler

TMK m. 540/3’e göre sözlü vasiyet yoluna başvuran kimse askerlik hizmetinde bulunuyorsa, teğmen veya daha yüksek rütbeli bir subay; ülke sınırları dışında seyreden bir ulaşım aracında bulunuyorsa, o aracın sorumlu yöneticisi; sağlık kurumlarında tedavi edilmekteyse, sağlık kurumunun en yetkili yöneticisi hakim yerine geçer. Yani mahkemeye ulaşılamayan bu hallerde, yetkili kişiye başvurularak beyan yapılabilir. Bu düzenleme, sözlü vasiyetin uygulanabilirliğini artırır ve askerler, seyahat halindeki kişiler ve hastalar için pratik bir yol sunar.

Bir Aylık Hükümden Düşme

TMK m. 541’e göre mirasbırakan için sonradan diğer şekillerde vasiyetname yapma olanağı doğarsa, bu tarihin üzerinden bir ay geçince sözlü vasiyet hükümden düşer. Örneğin ağır yaralı kişi iyileşir ve resmi vasiyet yapabilecek duruma gelirse, artık sözlü vasiyet için bir ay süre kalır. Bu sürede kişi resmi veya el yazılı vasiyet yapmazsa, sözlü vasiyet geçersiz hale gelir. Bu hüküm, sözlü vasiyetin geçici niteliğini ve olağanüstü durum ortadan kalktığında kişinin normal şekle geçmesi gerektiğini gösterir.

Sözlü Vasiyetin İptali

Sözlü vasiyet, diğer vasiyetler gibi iptal davasına konu olabilir: ehliyetsizlik, irade sakatlığı, hukuka aykırılık veya şekil eksikliği sebebiyle. Özellikle olağanüstü durumun gerçekten var olup olmadığı, tanıkların yasaklı kişilerden olup olmadığı ve belgeleme sürecine uyulup uyulmadığı iptal davalarında tartışılır. İptal davası süreleri diğer vasiyetlerle aynıdır: öğrenmeden itibaren bir yıl ve açılış tarihinden itibaren on yıl. Ayrıntı için vasiyetnamede şekil eksikliği yazısına bakabilirsiniz.

Sözlü Vasiyet ve İspat

Sözlü vasiyet, tanık beyanına dayandığı için ispat açısından en zayıf vasiyet türüdür. Tanıkların doğru hatırlaması, çıkar ilişkisinin bulunmaması ve belgelemenin hemen yapılması hayati önemdedir. Mahkeme, tanıkların beyanlarını ayrı ayrı dinler, çelişkileri değerlendirir ve mirasbırakanın durumunu araştırır. Ölüm anına yakın yapılan vasiyetlerde tıbbi kayıtlar da önemlidir. Bu nedenle sözlü vasiyet yapan kişinin, mümkünse vasiyetini ses veya görüntü kaydıyla desteklemesi delil açısından yararlı olur; ancak bu kayıt kanunda öngörülen şekli tek başına yerine getirmez.

Sağlık Kurumlarında Vasiyet

Hastanede yatan ve ölüm tehlikesi içinde olan hastalar için sözlü vasiyet en sık gündeme gelen durumdur. Bu durumda sağlık kurumunun en yetkili yöneticisi hakim yerine geçebilir. Ancak bu yöntem yalnızca olağanüstü hallerde uygulanmalıdır; hastanın durumu elveriyorsa noter veya sulh hakiminin hastaneye çağrılması ve resmi vasiyet düzenlenmesi çok daha güvenli bir yoldur. Hastane yönetimi ve hasta yakınlarının bu seçeneği bilmesi, gereksiz uyuşmazlıkları önleyebilir.

Sık Yapılan Hatalar

• Olağanüstü durum olmadığı halde sözlü vasiyete başvurmak,
• Tanık olarak yakınları seçmek,
• Yazıya geçirmeyi geciktirmek,
• Mahkemeye vakit geçirmeden başvurmamak,
• Bir aylık hükümden düşme süresini bilmemek.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Şiddetli bir kar fırtınasında yolda mahsur kalan ve ağır yaralanan bir kişi, yanındaki iki yabancı yolcuya evini yeğenine bırakmak istediğini anlatır. Yolcular, tarih ve yer bilgisiyle beyanı hemen yazar, imzalar ve mahkemeye başvurup kişiyi tasarrufa ehil gördüklerini bildirir. Kişi iyileşir; resmi vasiyet yapma imkanı doğduğu tarihten bir ay geçince sözlü vasiyet hükümden düşer ve yeni bir vasiyet yapması gerekir.

Sonuç

Sözlü vasiyet yalnızca olağanüstü hallerde, iki tanığa yapılan beyanla ve hemen yazıya geçirilip mahkemeye bildirilerek geçerli olur; diğer şekillerde vasiyet imkanı doğunca bir ay içinde hükümden düşer. Vasiyet sürecinde doğru şekli seçmek için miras hukuku sayfamıza bakabilir, iletişim üzerinden bizimle görüşebilirsiniz.