Uzlaştırma Nedir, Hangi Suçlarda Uygulanır? Süreç ve Sonuçları

Uzlaştırma, ceza muhakemesinde şüpheli veya sanık ile mağdurun, tarafsız bir uzlaştırmacının aracılığıyla anlaşarak uyuşmazlığı çözmesini sağlayan bir yoldur. Uzlaşma sağlanır ve üzerinde anlaşılan edim yerine getirilirse soruşturma veya kovuşturma sona erer. Bu kurum hem mağdurun zararının hızlıca karşılanmasına hem de şüpheli için uzun bir yargılama sürecinin önlenmesine imkân tanır. Bu yazıda uzlaştırma kapsamındaki suçları, süreci ve sonuçlarını güncel Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) metni çerçevesinde açıklıyoruz.

Hangi Suçlar Uzlaştırma Kapsamındadır?

CMK m. 253/1’e göre uzlaştırma iki grup suçta uygulanır:

1. Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlar

Örneğin basit kasten yaralama (TCK m. 86/2), malvarlığına yönelik tehdit, kişilerin huzur ve sükûnunu bozma, mala zarar vermenin temel hâli ve güveni kötüye kullanmanın temel hâli.

2. Şikâyete bağlı olmasa da kanunda sayılan suçlar

3. Adli süreçteki çocuklar için ek kapsam

Mağdurun veya suçtan zarar görenin gerçek ya da özel hukuk tüzel kişisi olması koşuluyla, adli süreçteki çocuklar bakımından üst sınırı üç yılı geçmeyen hapis veya adli para cezasını gerektiren suçlar da uzlaştırma kapsamındadır (CMK m. 253/1-c).

Diğer kanunlardaki suçlar

Şikâyete bağlı olanlar hariç, diğer kanunlardaki suçlarda uzlaştırma yoluna gidilebilmesi için kanunda açık hüküm bulunması gerekir (CMK m. 253/2).

Uzlaştırma Kapsamı Dışında Kalanlar

CMK m. 253/3’e göre şikâyete bağlı olsa bile şu suçlarda uzlaştırma yoluna gidilemez:

• Cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar,
• Israrlı takip (TCK m. 123/A),
• Hakaret (TCK m. 125).

Hakaret suçu uzlaştırma kapsamında olmamakla birlikte, kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenen hakaret hariç olmak üzere önödeme kapsamındadır. Ayrıntılar için önödeme nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Ayrıca uzlaştırma kapsamındaki bir suç, kapsam dışındaki başka bir suçla birlikte aynı mağdura karşı işlenmişse uzlaşma hükümleri uygulanmaz. 7571 sayılı Kanunla eklenen istisnaya göre ise önödeme kapsamındaki bir suç ile uzlaştırma kapsamındaki bir suç aynı mağdura karşı birlikte işlenmişse, uzlaştırma kapsamındaki suç bakımından uzlaşma hükümleri uygulanır. Örneğin aynı olayda hem hakaret hem basit tehdit bulunuyorsa, tehdit bakımından uzlaştırma yoluna gidilebilir.

Nitelikli Hâllere Dikkat

Tabloda sayılan suçların nitelikli hâlleri çoğu zaman kapsam dışıdır. Örneğin:

• Kasten yaralamanın eşe, silahla veya kendini savunamayacak kişiye karşı işlenmesi (TCK m. 86/3) uzlaştırmaya tabi değildir.
• Nitelikli hırsızlık (TCK m. 142) ve nitelikli dolandırıcılık (TCK m. 158) kapsam dışıdır.
• Nitelikli tehdit (TCK m. 106/2) kapsam dışıdır.

Bir dosyanın uzlaştırmaya uygun olup olmadığı değerlendirilirken, iddia edilen fiilin hangi fıkraya girdiği dikkatle incelenmelidir.

Uzlaştırma Süreci Nasıl İşler?

Soruşturma aşamasında

1. Uzlaştırma bürosuna gönderme: Suç uzlaşmaya tabi ve kamu davası açılması için yeterli şüphe varsa dosya uzlaştırma bürosuna gönderilir.
2. Uzlaştırmacının görevlendirilmesi: Adalet Bakanlığı listelerinden, hukuk fakültesi mezunu bir uzlaştırmacı görevlendirilir.
3. Teklif: Uzlaştırmacı, şüpheli ile mağdura veya suçtan zarar görene uzlaşma teklifinde bulunur; reşit olmayanlar için teklif kanuni temsilcilere yapılır. Uzlaşmanın mahiyeti ve kabul ya da reddin sonuçları anlatılır.
4. Cevap süresi: Teklif yapılan kişi yedi gün içinde kararını bildirmezse teklifi reddetmiş sayılır.
5. Müzakere: Müzakereler gizli yürütülür. Şüpheli, mağdur, kanuni temsilci, müdafi ve vekil katılabilir. Müzakereye katılmaktan kaçınan taraf uzlaşmayı kabul etmemiş sayılır.
6. Süre: Uzlaştırmacı, belgeler kendisine verildikten itibaren en geç otuz gün içinde işlemleri sonuçlandırır; büro bu süreyi her defasında yirmi günü geçmemek üzere en fazla iki kez uzatabilir.
7. Rapor: Uzlaşma sağlanırsa tarafların imzalarını içeren raporda ne suretle uzlaşıldığı ayrıntılı açıklanır ve dosya savcıya gönderilir.
8. Savcının denetimi: Savcı, uzlaşmanın özgür iradeye dayandığını ve edimin hukuka uygun olduğunu tespit ederse raporu onaylar.

Adreste bulunmama veya yurt dışında olma gibi nedenlerle taraflara ulaşılamazsa, uzlaştırma yoluna gidilmeksizin soruşturma sonuçlandırılır (CMK m. 253/6).

Kovuşturma aşamasında

Kamu davası açıldıktan sonra suçun uzlaşma kapsamında olduğu anlaşılırsa, dosya aynı esas ve usule göre uzlaştırma işlemleri için uzlaştırma bürosuna gönderilir (CMK m. 254/1).

Edim ve Kararlar

Uzlaşmada tarafların üzerinde anlaştığı edim; özür dileme, zararın ödenmesi, belirli bir işin yapılması veya kamuya yararlı bir faaliyet gibi hukuka uygun her türlü davranış olabilir.

Erteleme ve durma süresince zamanaşımı işlemez.

Uzlaşmanın Tazminat Davasına Etkisi

CMK m. 253/19’a göre uzlaşmanın sağlanması hâlinde, uzlaşma anında tespit edilemeyen veya uzlaşmadan sonra ortaya çıkan zararlar hariç, soruşturma konusu suç nedeniyle tazminat davası açılamaz; açılmış olan davadan feragat edilmiş sayılır.

Bu kural mağdur açısından büyük önem taşır. Uzlaşma teklifini değerlendirirken; tedavi giderleri, iş göremezlik, eşya zararı ve manevi zarar gibi kalemlerin tamamının hesaba katılması gerekir. Aksi hâlde sonradan tazminat isteme imkânı kaybedilebilir.

Uzlaşma Belgesinin Gücü

Uzlaşma sonucunda düzenlenen belge, İcra ve İflas Kanunu m. 38’de yazılı ilam niteliğindeki belgelerden sayılır. Bu nedenle ileri tarihli veya taksitli edimlerde, edim yerine getirilmezse doğrudan ilamlı icra takibi yapılabilir.

Diğer Önemli Kurallar

• Delil yasağı: Uzlaştırma müzakerelerindeki açıklamalar hiçbir davada delil olarak kullanılamaz (CMK m. 253/20).
• Tekrar uzlaştırma yok: Uzlaştırma sonuçsuz kalırsa tekrar uzlaştırma yoluna gidilemez (CMK m. 253/18). Ancak taraflar sonradan kendi aralarında uzlaşıp, en geç iddianame tarihine kadar belgeyle savcıya başvurabilir (CMK m. 253/16).
• Birden çok mağdur: Tüm mağdurların kabulü gerekir (CMK m. 253/7).
• Koruma tedbirleri devam eder: Uzlaşma teklifi, delil toplanmasına ve koruma tedbirlerine engel değildir (CMK m. 253/8).
• Zamanaşımı işlemez: İlk teklif tarihinden uzlaştırmacının raporunu verdiği tarihe kadar dava zamanaşımı ve şikâyet süresi işlemez (CMK m. 253/21).
• Giderler: Uzlaşma gerçekleşirse uzlaştırmacı ücreti ve diğer uzlaştırma giderleri Hazine tarafından karşılanır (CMK m. 253/22).

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek, kuralların işleyişini göstermek amacıyla hazırlanmıştır ve gerçek bir dosyaya dayanmaz:

Bir otoparkta çıkan tartışmada bir kişi diğerini iterek basit tıbbi müdahaleyle giderilebilecek şekilde yaralar ve aracının aynasını kırar. Dosya uzlaştırma bürosuna gönderilir. Uzlaştırmacının yürüttüğü müzakerede şüpheli, ayna bedelini ve mağdurun doktor muayenesi masrafını ödemeyi ve özür dilemeyi teklif eder. Mağdur, olay nedeniyle iki gün işe gidemediğini de belirterek bu kaybın da edime eklenmesini ister. Taraflar toplam tutarın iki taksitte ödenmesinde anlaşır. Edim taksitlendirildiği için savcı kamu davasının açılmasını erteler; taksitler ödendiğinde kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir. Mağdur, uzlaşma anında bilinen zararlar için artık ayrıca tazminat davası açamaz.

Sonuç

Uzlaştırma, kapsamındaki suçlarda hem mağdur hem şüpheli için hızlı ve etkili bir çözüm yoludur. Ancak kapsam dışı suçlar, nitelikli hâller ve uzlaşmanın tazminat hakkına etkisi dikkatle değerlendirilmelidir. Ceza hukuku alanında uzlaştırma müzakerelerinde şüpheli veya mağdur olarak temsil için bizimle iletişime geçebilirsiniz.