Velayet Davasında Çocuğun Dinlenmesi: Çocuğun Görüşü Ne Kadar Etkili?

Boşanma sürecinde alınan kararlardan en çok etkilenen kişi çocuktur. Buna rağmen uzun yıllar boyunca çocuklar, kendi hayatlarını belirleyen velayet davalarında yalnızca konu olarak görülmüş, taraf olarak dinlenmemiştir. Çocuk haklarına ilişkin uluslararası sözleşmeler ve Yargıtay uygulaması bu yaklaşımı değiştirmiştir. Bugün idrak çağındaki çocuğun görüşünün alınması, velayet kararlarının vazgeçilmez bir parçasıdır. Bu yazıda çocuğun velayet davasında nasıl dinlendiğini ve görüşünün karara etkisini açıklıyoruz.

Çocuğun Dinlenme Hakkının Dayanağı

Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme m. 12, görüşlerini oluşturma yeteneğine sahip çocuğun kendisini etkileyen her konuda görüşlerini serbestçe ifade etme hakkını tanır. Çocuğun görüşlerine yaşı ve olgunluk derecesine uygun olarak gereken özen gösterilir. Bu amaçla çocuğa, kendisini etkileyen her türlü adli ve idari kovuşturmada doğrudan veya bir temsilci ya da uygun bir makam aracılığıyla dinlenme fırsatı verilir.

Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi de çocuğun kendisini ilgilendiren yargısal işlemlerde bilgilendirilme ve görüşünü açıklama hakkını düzenler. Türkiye her iki sözleşmeye de taraftır.

Türk Medeni Kanunu m. 339 da ana ve babanın çocuğun olgunluğunu göz önünde tutarak kendi yaşamını düzenleme olanağı tanıyacağını ve önemli konularda olanak ölçüsünde onun düşüncesini dikkate alacağını öngörür.

Yargıtay Uygulaması

Yargıtay, idrak çağındaki çocuğun görüşünün alınmadan velayet hakkında karar verilmesini bozma sebebi olarak kabul etmektedir. Bu yaklaşımın sonuçları şunlardır:

• Mahkeme, idrak çağındaki çocuğu dinlemeden velayet kararı vermemelidir.
• Çocuğun dinlenmesi usule ilişkin önemli bir güvencedir.
• Çocuğun görüşünün neden kabul edildiği veya edilmediği gerekçeli kararda açıklanmalıdır.

İdrak Çağı Nedir?

Kanunda çocuğun hangi yaştan itibaren dinleneceğine dair kesin bir sınır yoktur. Yargıtay “idrak çağı” kavramını kullanır. İdrak çağı, çocuğun olayları algılayabildiği, kendi duygu ve düşüncelerini ifade edebildiği gelişim dönemidir.

Uygulamada genellikle 8 yaş civarı ve üzerindeki çocukların idrak çağında olduğu kabul edilir. Ancak bu bir alt sınır değil, genel bir eğilimdir. Belirleyici olan çocuğun bireysel gelişim düzeyidir. Daha küçük yaştaki çocukların durumu ise uzman aracılığıyla, sosyal inceleme raporu kapsamında değerlendirilir.

Çocuk Nasıl Dinlenir?

Çocuğun dinlenmesi, yetişkin tanıkların dinlenmesinden farklı bir yöntem gerektirir. Uygulamada şu esaslar gözetilir:

Uzman eşliği: Çocuk genellikle aile mahkemesindeki psikolog veya pedagog eşliğinde dinlenir. Uzman, çocuğun yaşına uygun iletişim kurar ve çocuğun ifadelerini değerlendirir.

Uygun ortam: Çocuk duruşma salonunun resmî ve korkutucu ortamı yerine hâkim odasında veya adliyelerdeki adli görüşme odalarında dinlenir.

Ebeveynlerin yokluğu: Çocuğun baskı hissetmemesi için dinleme sırasında anne ve baba bulunmaz.

Yönlendirici olmayan sorular: Çocuğa “anneni mi babanı mı seçiyorsun” gibi seçim yapmaya zorlayan sorular yerine, günlük yaşamını, duygularını ve ilişkilerini anlatmasını sağlayan sorular sorulur.

Gizlilik: Çocuğun ifadelerinin ebeveynlere nasıl aktarılacağı konusunda çocuğun korunması gözetilir.

Çocuğun Görüşünün Karara Etkisi

Çocuğun görüşü önemli bir unsurdur, ancak velayet kararında tek başına belirleyici değildir. Mahkeme şu soruları değerlendirir:

Örneğin ergenlik çağındaki bir çocuğun, derslerine karışmayan ve daha serbest bir ortam sunan ebeveynle kalmak istemesi, her zaman üstün yararına uygun kabul edilmeyebilir. Buna karşılık çocuğun bir ebeveynin evinde kendini güvende hissetmediğini ifade etmesi ciddiyetle incelenir.

Yaş ilerledikçe çocuğun görüşünün ağırlığı artar. Ergenlik çağındaki bir çocuğun açık ve istikrarlı iradesine aykırı bir velayet kararı, uygulamada çocuğun kararı fiilen kabul etmemesi sonucunu da doğurabilir.

Yönlendirilmiş Çocuk Sorunu

Velayet çekişmelerinde ebeveynlerden birinin çocuğu diğer ebeveyne karşı olumsuz biçimde etkilemesi, uygulamada karşılaşılan ciddi bir sorundur. Uzmanlar, çocuğun ifadelerinde yaşına uygun olmayan kalıp ifadeler, somut olaylara dayanmayan genel olumsuz yargılar veya ezberlenmiş cümleler gibi işaretleri değerlendirir.

Çocuğu yönlendirdiği anlaşılan ebeveynin bu tutumu, velayet değerlendirmesinde aleyhine sonuç doğurabilir. Çünkü çocuğun her iki ebeveynle sağlıklı ilişki kurmasını engelleyen davranış, çocuğun yararına aykırıdır.

Çocuğun Dinlenmemesi Hâlinde Ne Olur?

İlk derece mahkemesi idrak çağındaki çocuğu dinlemeden velayet kararı vermişse, bu eksiklik kanun yolu aşamasında ileri sürülebilir. Bölge adliye mahkemesi veya Yargıtay, çocuğun görüşünün alınmamasını usule ilişkin önemli bir eksiklik olarak değerlendirebilir ve kararın kaldırılmasına veya bozulmasına hükmedebilir. Bu durum yargılamanın uzamasına yol açtığından, ebeveynlerin ve vekillerinin yargılama sırasında çocuğun dinlenmesini talep etmesi önemlidir.

Bazı durumlarda çocuğun dinlenmesi çocuğa zarar verebilecekse (örneğin ağır travma yaşamış çok küçük bir çocuk), mahkeme uzman görüşüyle doğrudan dinleme yerine uzman raporu üzerinden değerlendirme yapabilir. Bu tercihin gerekçesi kararda açıklanmalıdır.

Kardeşlerin Farklı Görüş Bildirmesi

Birden fazla çocuğun bulunduğu dosyalarda kardeşler farklı ebeveynlerle yaşamak istediğini ifade edebilir. Bu durumda mahkeme, kardeşlerin birbirinden ayrılmamasının çocukların yararına olduğu yönündeki genel yaklaşım ile her çocuğun kendi görüşü ve yararı arasında denge kurar. Ergenlik çağındaki büyük kardeşin açık iradesi ile küçük kardeşin ihtiyaçları farklıysa, somut olayın koşullarına göre kardeşlerin farklı ebeveynlere bırakılması da mümkündür; bu durumda kardeşlerin düzenli olarak bir araya gelmesini sağlayan bir kişisel ilişki düzeni kurulması önem taşır.

Ebeveynlere Öneriler

• Çocuğunuza velayet sürecini yaşına uygun ve sakin bir dille açıklayın.
• Çocuğunuzdan taraf seçmesini istemeyin.
• Mahkemede ne söyleyeceğini öğretmeyin veya ezberletmeyin.
• Diğer ebeveyn hakkında çocuğun yanında olumsuz konuşmaktan kaçının.
• Çocuğunuza, anne ve babasının kendisini sevmeye devam edeceğini hissettirin.
• Dinlenme sonrasında çocuğunuzu sorgulamayın.

Velayet kriterlerinin tamamı için velayet kime verilir, uzman raporu için velayet davasında sosyal inceleme raporu yazılarımıza bakabilirsiniz.

Sonuç

Çocuğun dinlenmesi, velayet davalarında çocuğun bir nesne değil hak sahibi bir birey olarak kabul edilmesinin sonucudur. İdrak çağındaki çocuğun görüşü alınmadan karar verilemez; ancak bu görüş, çocuğun üstün yararıyla birlikte değerlendirilir. Aile hukuku alanında velayet sürecinde çocuğunuzun haklarının korunması için bizimle iletişime geçebilirsiniz.