Vesayet ve Vasi Atanması: Kısıtlama Sebepleri ve Süreç

Bir yakınımızın yaşlılık, hastalık, bağımlılık veya başka sebeplerle kendi işlerini göremeyecek duruma gelmesi, aile için hem duygusal hem de hukuki bir zorluktur. Bu kişinin banka işlemleri, emekli maaşı, taşınmazları ve sağlık kararları kim tarafından ve nasıl yürütülecektir? Türk hukuku bu soruların cevabını vesayet kurumuyla verir. Bu yazıda vesayetin hangi durumlarda kurulduğunu, vasi atanması sürecini ve vasinin yetki ve sorumluluklarını açıklıyoruz.

Vesayet Nedir?

Vesayet, kendi kişisel ve malvarlığı işlerini göremeyen kişilerin korunması amacıyla, onların yerine işlemleri yürütecek bir vasi atanmasıdır. Türk Medeni Kanunu (TMK) vesayet altına alınacak kişileri iki grupta düzenler:

• Küçükler: Velayet altında bulunmayan her küçük vesayet altına alınır (TMK m. 404). Örneğin anne ve babası ölmüş veya velayeti kaldırılmış çocuklar.
• Kısıtlanan erginler: Kanunda sayılan sebeplerle fiil ehliyeti sınırlandırılan erginler.

Vesayet Makamları

TMK m. 396-397 uyarınca vesayet işlerinde iki makam görev yapar:

Kısıtlama Sebepleri

1. Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı (TMK 405)

Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı nedeniyle işlerini göremeyen, korunması ve bakımı için sürekli yardıma muhtaç olan veya başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan her ergin kısıtlanır. Bu sebeple kısıtlama için resmî sağlık kurulu raporu zorunludur. Demans ve alzheimer gibi ilerleyici hastalıklar uygulamada en sık karşılaşılan durumlardır.

2. Savurganlık, bağımlılık, kötü yaşam tarzı veya kötü yönetim (TMK 406)

Savurganlığı, alkol veya madde bağımlılığı, kötü yaşam tarzı veya malvarlığını kötü yönetmesi nedeniyle kendisini veya ailesini darlık ya da yoksulluk tehlikesine maruz bırakan, korunması ve bakımı için sürekli yardıma muhtaç olan veya başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan ergin kısıtlanır.

3. Özgürlüğü bağlayıcı ceza (TMK 407)

Bir yıl veya daha uzun süreli özgürlüğü bağlayıcı bir cezaya mahkûm olan her ergin kısıtlanır. Cezanın infazına başlandığında kısıtlama gündeme gelir.

4. Kendi isteği (TMK 408)

Yaşlılığı, sakatlığı, deneyimsizliği veya ağır hastalığı sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat eden ergin, kendi isteği üzerine kısıtlanabilir. Bu yol, ilerleyen yaşta kendi geleceğini planlamak isteyen kişiler için önemli bir imkândır.

Yaşlı ebeveynler için kısıtlama ve alternatifleri hakkında yaşlı ebeveyn için kısıtlama davası yazımıza bakabilirsiniz.

Kısıtlama Davası Süreci

1. Başvuru: Kısıtlanması istenen kişinin yerleşim yeri sulh hukuk mahkemesine başvurulur. Başvuruyu yakınlar yapabileceği gibi, bazı durumlarda resmî makamların bildirimi üzerine vesayet makamı da harekete geçer.
2. Sağlık kurulu raporu: Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebine dayanılıyorsa mahkeme kişinin resmî sağlık kuruluna sevkini sağlar.
3. Kişinin dinlenmesi: TMK m. 409 uyarınca kısıtlanması istenen kişi, kanunda öngörülen istisnalar dışında dinlenir. Akıl hastalığı sebebine dayalı taleplerde dinleme, sağlık kurulu raporunun sonucuna göre gereksiz görülebilir.
4. Karar: Şartlar varsa kısıtlama kararı verilir ve vasi atanır.
5. İlan: Kısıtlama kararı, üçüncü kişilerin korunması için kanunda öngörülen şekilde ilan edilir.

Vasi Kim Olur?

TMK m. 413-414 uyarınca vesayet makamı vasiliğe, bu görevi yapmaya elverişli bir ergini atar. Seçimde şu esaslar gözetilir:

• Kısıtlanan kişinin önerisi: Ayırt etme gücüne sahip kısıtlının vasi olarak önerdiği kişi, önemli bir sebep engel olmadıkça atanır.
• Anne ve babanın önerisi: Anne ve babanın ölmeden önce vasi olarak belirledikleri kişi dikkate alınır.
• Yakın hısımlar ve eş: Özel durumlar engel olmadıkça yakın hısımlardan veya eşten birine öncelik tanınır.

Kanunda vasi olamayacak kişiler de düzenlenmiştir. Örneğin kısıtlılar, kamu hizmetlerinden yasaklılar, menfaatleri vesayet altındaki kişinin menfaatiyle önemli ölçüde çatışanlar ve vesayet altındaki kişiye düşman olanlar vasi olamaz.

Vasinin Görevleri

Vasi, vesayet altındaki kişinin bütün kişisel ve malvarlığına ilişkin çıkarlarını korur ve onu temsil eder. Başlıca görevleri şunlardır:

• Malvarlığının defterini tutmak,
• Malvarlığını özenle yönetmek,
• Emekli maaşı gibi gelirleri kişinin bakımı için kullanmak,
• Kişinin bakım, sağlık ve barınma ihtiyaçlarını karşılamak,
• Vesayet makamının belirlediği dönemlerde hesap vermek ve rapor sunmak.

Vesayet Makamının İzni Gereken İşlemler

TMK m. 462 uyarınca aşağıdaki işlemler için vesayet makamının izni gerekir:

• Taşınmazların edinilmesi, devri, rehnedilmesi veya üzerinde başka bir ayni hak kurulması,
• Olağan yönetim dışında kalan taşınır mal ve hakların alımı, satımı, rehnedilmesi,
• Olağan yönetim sınırlarını aşan yapı işleri,
• Ödünç verme ve alma,
• Kambiyo taahhüdü altına girme,
• Üç yıl veya daha uzun süreli kira sözleşmeleri,
• Vesayet altındaki kişi adına dava açılması, sulh olunması, tahkim ve konkordato,
• Mal rejimi sözleşmeleri ve mirasın paylaşılması.

TMK m. 463 uyarınca evlat edinme, vatandaşlık işlemleri ve mirasın reddi gibi bazı işlemler için ise vesayet makamının kararından sonra denetim makamının onayı gerekir.

Kısıtlıların mallarının satışına ilişkin olarak 7589 sayılı Kanunla yapılan değişiklikle, satışların elektronik satış portalında yapılmasına ilişkin hükümler 31 Ekim 2026 tarihinde yürürlüğe girecektir.

Vasinin Sorumluluğu ve Görevden Alınması

Vasi, görevini yerine getirirken kusuruyla verdiği zararlardan sorumludur. Vesayet altındaki kişi veya ilgililer, vasinin eylem ve işlemlerine karşı vesayet makamına şikâyette bulunabilir. Vasinin görevini ağır biçimde ihmal etmesi, yetkisini kötüye kullanması veya güvenini kaybetmesi hâlinde vesayet makamı vasiyi görevden alabilir ve yeni bir vasi atayabilir.

Vesayetin Sona Ermesi

Vesayet şu durumlarda sona erer:

• Küçüğün ergin olması,
• Kısıtlama sebebinin ortadan kalkması ve kısıtlamanın mahkeme kararıyla kaldırılması,
• Vesayet altındaki kişinin ölümü.

Kısıtlama kararının kaldırılması için yeniden mahkemeye başvurulur. Akıl hastalığına dayalı kısıtlamalarda iyileşmenin resmî sağlık kurulu raporuyla tespiti gerekir.

Sonuç

Vesayet, kendi işlerini göremeyen kişilerin haklarını koruyan ve aile üyelerine yakınlarının işlerini hukuka uygun biçimde yürütme imkânı veren önemli bir kurumdur. Kısıtlama sebebinin doğru belirlenmesi, sağlık kurulu raporunun alınması ve vasinin izin gereken işlemlerde usule uyması büyük önem taşır. Aile hukuku alanında vesayet ve vasi atanması süreçleri için bizimle iletişime geçebilirsiniz.