Açık İhale ile Belli İstekliler Arasında İhale Usulü Arasındaki Fark Nedir? (4734 s. Kanun m. 19-20)

Kamu kaynağıyla yapılan alımlarda hangi usulün uygulanacağı, isteklinin ihaleye girip giremeyeceğini, hangi aşamada elenebileceğini ve hangi süreler içinde itiraz edebileceğini belirler. Bu yüzden ihale usullerini tanımak, hem teklif hazırlayan işletmeler hem de ihale sonucunu sorgulamak isteyen istekliler için işin temelidir. 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu, ihale usullerini sınırlı sayıda sayar ve her birinin ne zaman kullanılacağını açıkça belirler. Bu yazıda iki temel usulü, yani açık ihale ile belli istekliler arasında ihale usulünü, aralarındaki farkları ve uygulamada karşılaşılan sonuçları anlatıyoruz.

Kanundaki İhale Usulleri

Kamu İhale Kanunu m. 18’e göre idarelerce mal veya hizmet alımları ile yapım işlerinin ihalelerinde üç usulden biri uygulanır: açık ihale usulü, belli istekliler arasında ihale usulü ve pazarlık usulü. Dördüncü bent olan alt sınırlı usul mülga edilmiştir. Kanunun 5. maddesinin dördüncü fıkrası ise açık ihale usulü ile belli istekliler arasında ihale usulünün temel usuller olduğunu, diğer usullerin Kanunda belirtilen özel hallerde kullanılabileceğini belirtir. Bu ilke, kamu alımlarında rekabetin ve saydamlığın korunması için kritik önemdedir; çünkü idarenin dilediği usulü seçebilmesi ihalenin denetimini zorlaştırır.

Açık İhale Usulü

Kanun m. 19, açık ihale usulünü çok kısa bir cümleyle tanımlar: bütün isteklilerin teklif verebildiği usuldür. Bu usulde ihale ilanı yapılır, ihale dokümanı hazırlanır ve dokümanda aranan şartları taşıyan her istekli teklif sunabilir. İdare, ön eleme yaparak katılımcı sayısını sınırlayamaz. Rekabetin en geniş olduğu usul budur ve bu nedenle Kanunda öncelikli yer alır. İsteklinin yeterliği, teklif zarflarının açılmasından sonra dokümanda belirtilen ölçütlere göre incelenir. Kanunun 10. maddesi çerçevesinde ekonomik ve mali yeterlik ile mesleki ve teknik yeterlik için belgeler istenebilir; bu belgelerin ne olduğu ihale ilanında ve dokümanında açıkça yazılmalıdır.

Açık ihalede istekli sayısı üzerinde alt sınır aranmaz. Tek teklif gelse bile, teklif geçerli ve uygunsa ihale sonuçlandırılabilir. Bu noktada belli istekliler arasında ihale usulünden önemli bir ayrılık ortaya çıkar. Açık ihalede teklif veren isteklilerin tamamının yaklaşık maliyete, yeterlik şartlarına ve teklif şartlarına uygunluğu incelenir; şartlara uymayanlar değerlendirme dışı bırakılır ve geçici teminatlarının akıbeti Kanun hükümlerine göre belirlenir.

Belli İstekliler Arasında İhale Usulü

Kanun m. 20’ye göre belli istekliler arasında ihale usulü, yapılacak ön yeterlik değerlendirmesi sonucunda idarece davet edilen isteklilerin teklif verebildiği usuldür. Bu usulde süreç iki aşamalıdır: önce ön yeterlik ilanı yapılır, adaylar başvurur, adayların yeterlikleri değerlendirilir; sonra yeterli bulunanlar arasından davet edilenler tekliflerini sunar. Kanun, bu usulün hangi işlerde kullanılabileceğini sınırlı biçimde sayar: yapım işleri, hizmet ve mal alım ihalelerinden işin özelliğinin ileri teknoloji veya özel bilgi gerektirmesi nedeniyle açık ihale usulünün uygulanamadığı işlerin ihalesi ile yaklaşık maliyeti eşik değerin yarısını aşan yapım işi ihaleleri bu usule göre yaptırılabilir.

Ön yeterlik değerlendirmesi, Kanun m. 10’a uygun olarak belirlenen ve ön yeterlik dokümanı ile ön yeterlik ilanında belirtilen kriterlere göre yapılır. Belirtilen asgari yeterlik koşullarını sağlayamayanlar yeterli kabul edilmez. Ön yeterlik ilanında ve dokümanında belirtilmek kaydıyla, yeterlikleri tespit edilenler arasından dokümanda gösterilen kriterlere göre sıralanarak listeye alınan belli sayıda istekli ya da yeterli bulunan isteklilerin tamamı teklif vermeye davet edilebilir. Yani davet edilecek kişilerin sayısını idare sınırlayabilir, ancak bunu ilanda ve dokümanda önceden yazmak zorundadır.

Davet Edilmeyenlere Gerekçe Bildirimi

Ön yeterlik sonucunda teklif vermeye davet edilmeyen adaylara, davet edilmeme gerekçeleri yazılı olarak bildirilir. Bu hüküm, adayın hukuki yollara başvurabilmesi bakımından önemlidir. Aday, gerekçeyi öğrendikten sonra kendi durumunu ilana, dokümana ve Kanuna göre değerlendirerek idareye şikâyet başvurusunda bulunabilir; idarenin kararını uygun bulmazsa Kamu İhale Kurumuna itirazen şikâyet yoluna gidebilir. Bu başvuru sürelerinin kısa olduğunu, Kanunun 55. ve 56. maddelerinde belirtildiğini ayrı bir yazıda ele alıyoruz.

Asgari İstekli Sayısı ve İptal

Belli istekliler arasında ihalede sayı şartı önemlidir. Kanun m. 20’nin ilgili fıkrasına göre ihaleye davet edilebilecek aday sayısının beşten az olması veya teklif veren istekli sayısının üçten az olması halinde ihale iptal edilir. Kanun bu durumda ihaleyi kurtarmak için bir yol da öngörür: teklif veren istekli sayısının üçten az olması nedeniyle ihale iptal edilirse, ihale dokümanı gözden geçirilerek varsa hatalar ve eksiklikler giderilir ve ön yeterliği tespit edilen bütün istekliler yeniden davet edilerek ihale sonuçlandırılabilir. Bu düzenleme, rekabetin yeterli olmadığı durumlarda ihalenin sırf teklif sayısının azlığı nedeniyle sonuçlandırılmasını engeller.

Kanunun danışmanlık hizmetlerine ilişkin 48 ve 49. maddelerinde ise kısa liste usulünün, en az üç ve en fazla on aday içerdiği görülür. Yani danışmanlık ihalelerinde ayrı bir sayı kuralı vardır; bu nedenle ihale türüne göre ilgili maddelerin ayrıca kontrolü gerekir.

Pazarlık Usulünden Farkı

Açık ihale ve belli istekliler arasında ihaleden ayrı olarak Kanun m. 21, pazarlık usulünün ancak sayılan hallerde uygulanabileceğini belirtir. Bunlar arasında açık ihale veya belli istekliler arasında ihale sonucunda teklif çıkmaması, doğal afet ve salgın gibi ani ve beklenmeyen durumlar, savunma ve güvenlikle ilgili özel haller, araştırma geliştirme gerektiren alımlar ile teknik ve mali özelliklerin gerekli netlikte belirlenemediği özgün ve karmaşık işler sayılır. Bu hallerin dışında pazarlık usulünün uygulanması, Kanuna aykırı bir ihale usulü seçimi olur ve şikâyet konusu yapılabilir. Pazarlık usulünü ayrı bir yazıda ele alıyoruz.

İstekliler İçin Pratik Değerlendirme

Bir işletme için açık ihale ile belli istekliler arasında ihale arasındaki en belirgin fark, süreç başlangıcında yatar. Açık ihalede ilanı görüp dokümanı satın alan ve şartları taşıyan herkes teklif verir. Belli istekliler arasında ihalede ise önce başvuru dosyası hazırlanır; bu dosyanın eksiksiz ve ilanda istenen belgelerle uyumlu olması gerekir. Ön yeterlikte elenen aday, teklif aşamasına hiç geçemez. Bu nedenle ön yeterlik belgelerinin, benzer iş deneyimini gösteren belgelerin ve mali durum belgelerinin dikkatle hazırlanması, davet edilme ihtimalini doğrudan etkiler.

İdare açısından ise usulün doğru seçilmesi ihalenin hukuka uygunluğunun ilk şartıdır. Açık ihalenin uygulanabileceği bir işte belli istekliler arasında ihale usulünün seçilmesi, rekabeti daraltma iddiasıyla şikâyete konu olabilir. Bu durumda idarenin usul seçimini gerekçelendirmesi ve işlem dosyasında bunu belgelemesi gerekir.

Sık Yapılan Hatalar

• İhale ilanındaki ve dokümandaki yeterlik kriterlerini eksik incelemek,
• Ön yeterlik başvurusunda benzer iş belgelerini eksik ya da uygunsuz sunmak,
• Davet edilmeme gerekçesini istememek ve şikâyet süresini kaçırmak,
• Usul seçiminin hukuka uygun olup olmadığını hiç değerlendirmemek,
• Belli istekliler arasında ihalede istekli sayısı kuralını bilmeden süreç planlamak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir idare, teknik özelliği yüksek bir alımı belli istekliler arasında ihale usulüyle yapmak üzere ön yeterlik ilanı yayımlar. Sekiz aday başvurur; ön yeterlik değerlendirmesi sonunda altısı yeterli bulunur. İdare ilanda belirttiği sıralama kriterine göre beş adayı davet eder, bir adaya ise gerekçeli yazılı bildirim gönderir. Bildirimi alan aday, gerekçenin ilandaki kriterlerle uyuşmadığını düşünerek süresi içinde idareye şikâyet başvurusu yapar. Davet edilen adaylardan yalnızca ikisi teklif verirse, teklif veren sayısı üçten az olduğu için ihale iptal edilir ve idare dokümanı düzelterek ön yeterliği tespit edilen tüm istekliler yeniden davet eder.

Sonuç

Açık ihale herkese açık, belli istekliler arasında ihale ise ön yeterlik süzgecinden geçen adaylara açık bir usuldür. Hangi usulün seçildiği, isteklinin teklif hakkını, itiraz yollarını ve ihalenin iptal edilebilirliğini doğrudan etkiler. İhale usulüne, ön yeterlik sonucuna ya da davet edilmeme kararına ilişkin bir uyuşmazlığınız varsa, süreler çok kısa olduğundan ilgili belgelerle birlikte idare hukuku kapsamında dosyanızı değerlendirmek için iletişim sayfamızdan telefon ya da mesajla bize ulaşabilirsiniz.