Anonim Şirkette Pay Senedi ve Pay Defteri: Hamiline ve Nama Yazılı Paylar, Devir Şartları

Anonim şirkette ortak olmak, sermayenin bölündüğü paylardan birine sahip olmak demektir. Bu pay hakkı, çoğu zaman bir pay senediyle belgelenir ve şirketin tuttuğu pay defterine işlenir. “Payım var ama senedim yok” ya da “pay defterinde adım yok” gibi durumlar, ortaklık hakları bakımından ciddi sorunlar yaratabilir. Bu yazıda pay senedinin ne zaman ve nasıl çıkarılacağını, hamiline ve nama yazılı paylar arasındaki farkı ve pay defterinin önemini anlatıyoruz.

Pay ve Pay Senedi Kavramları

Pay, anonim şirket sermayesinin bir bölümünü temsil eden ve ortağa pay sahipliği hakları (oy, kâr payı, bilgi alma gibi) veren hak birimidir. Pay senedi ise bu payı gösteren ve devrini kolaylaştıran kıymetli evraktır. Şirket, paylarını nama yazılı veya hamiline yazılı olarak çıkarabilir. Nama yazılı pay senetleri belirli bir kişi adına düzenlenir; hamiline yazılı pay senetleri ise senedi elinde bulunduran kişiyi hak sahibi sayar. Pay senedinin çıkarılması, şirketin kuruluşu veya sermaye artırımı sonrasında yönetim kurulunun sorumluluğundadır.

Tescilden Önce Çıkarılan Paylar

TTK m. 486/1’e göre şirketin ve sermaye artırımının tescilinden önce çıkarılan paylar geçersizdir; ancak iştirak taahhüdünden doğan yükümlülükler geçerliliğini sürdürür. Yani şirket henüz tescil edilmeden pay senedi bastırılırsa bu senetler hukuken hükümsüzdür. Bu hükmün amacı, henüz tüzel kişiliğe kavuşmamış bir şirketin adına pay çıkarılıp üçüncü kişilerin yanıltılmasını önlemektir. Bununla birlikte kurucular ve pay taahhüdünde bulunanlar, sermaye ödeme yükümlülüklerini yerine getirmek zorundadır. Bu nedenle tescil öncesi verilen “pay vaadi belgeleri” geçici belgelerdir ve pay senedi yerine geçmez.

Hamiline Yazılı Payların Senetleri

Payların hamiline yazılı olması halinde yönetim kurulu, pay bedelinin tamamının ödenmesi tarihinden itibaren üç ay içinde pay senetlerini bastırıp pay sahiplerine dağıtır. Yönetim kurulunun hamiline yazılı pay senetlerinin bastırılmasına ilişkin kararı tescil ve ilan edilir, ayrıca şirketin internet sitesine konulur. 2020 tarihli 7262 sayılı Kanunla eklenen cümleye göre hamiline yazılı pay sahipleri ile sahip oldukları paya ilişkin bilgiler, senetler pay sahiplerine dağıtılmadan önce Merkezi Kayıt Kuruluşuna bildirilir. Pay senedi bastırılıncaya kadar ilmühaber çıkarılabilir; ilmühaberlere kıyas yoluyla nama yazılı pay senetlerine ilişkin hükümler uygulanır (m. 486/2). Bu düzenleme, hamiline yazılı payların kayıt dışı dolaşımını azaltmayı ve şirket ortaklık yapısının şeffaflığını artırmayı amaçlar.

Nama Yazılı Paylar ve Pay Defteri

Nama yazılı paylar için yönetim kurulu bir pay defteri tutar. Bu deftere pay sahiplerinin adı, soyadı, adresi, sahip olunan pay sayısı ve türü kaydedilir. Şirkete karşı pay sahibi sayılmak için pay defterine kayıtlı olmak gerekir; yani yalnızca pay senedini elinde bulunduran kişi, pay defterine kaydedilmedikçe oy hakkı, kâr payı ve diğer haklarını şirkete karşı kullanamaz. Pay defteri düzenli tutulmalı, noter onaylı veya elektronik ortamda tutulmalıdır. Pay defteri kayıtlarındaki eksiklikler, ortaklık haklarının ihlali sonucunu doğurabilir. Ticari defterler için ticari defterlerin tutulması ve on yıl saklama süresi yazısına bakabilirsiniz.

Nama Yazılı Payların Devri

Nama yazılı pay senetlerinin devri, senedin ciro edilmesi ve zilyetliğin devri ile yapılır. Ancak devrin şirkete karşı geçerli olması için devralanın pay defterine kaydedilmesi gerekir. Esas sözleşmede devir sınırlamaları (yönetim kurulu onayı gibi) bulunabilir; bu sınırlamalara uyulmadan yapılan devirler şirkete karşı geçersiz sayılabilir. Ayrıca bazı hallerde (örneğin bedeli ödenmemiş paylar) devir sınırlıdır. Devrin şirket açısından sonuçları için anonim sirkette pay devri ve sinirlamalar yazısına bakabilirsiniz.

İlmühaber

Pay senedi bastırılıncaya kadar şirket, pay sahiplerine ilmühaber verebilir. İlmühaber, pay sahipliğini geçici olarak gösteren belgedir ve nama yazılı pay senedi hükümlerine tabidir. İlmühaberin devri de benzer şekilde ve pay defterine kayıtla yapılır. Bu geçici belge, özellikle sermaye artırımlarında ve yeni kurulan şirketlerde pay senetleri basılmadan önce ortaklık hakkını belgelemek için kullanılır. İlmühaber pay senedi yerine geçmez; pay senedi basıldığında ilmühaber iade edilerek değiştirilir.

Pay Senedinin Kaybı

Pay senedi kaybolur veya zarar görürse, hak sahibi mahkemeye başvurarak senedin iptalini ve yenisinin çıkarılmasını isteyebilir. Bu, mahkemenin ilan yoluyla senedin sahibi olduğunu iddia edenlere süre vermesi ve sonuçta senedi hükümsüz sayarak yeni senet çıkarılmasına izin vermesi şeklinde yürür. Bu süre içinde senet üçüncü kişiye devredilmişse iyiniyetli üçüncü kişi korunabilir. Ayrıntı için kaybolan çek ve bonoda iptal davası yazısı benzer bir usulü anlatır.

Pay Sahipliğinin İspatı

Pay sahibi, ortaklık haklarını kullanabilmek için pay sahipliğini ispatlamalıdır. Nama yazılı payda pay defteri kaydı ve pay senedi, hamiline yazılı payda ise senedin zilyetliği ispat aracıdır. Şirket, pay sahiplerinin genel kurulda haklarını kullanmasını sağlamak için pay defterini güncel tutmalıdır. Pay sahibi ayrıca, şirketten pay durumuna ilişkin bilgi ve belge isteyebilir. Uyuşmazlık halinde şirketin kayıtları ve pay sahibinin belgeleri birlikte değerlendirilir.

Kurucu Hakları ve Sermaye Taahhüdü

Kurucular pay bedelini ödemek zorundadır; ödenmemiş paylar için pay senedi çıkarılması sınırlıdır ve bedeli ödenmeyen paylardan doğan haklar (oy ve kâr payı gibi) kısıtlanabilir. Şirketin sermayesinin ödenmesi ve pay senetlerinin bastırılması yönetim kurulunun görevleri arasındadır. Yönetim kurulu bu yükümlülüğü yerine getirmezse pay sahipleri şirkete karşı sorumluluk davası açabilir. Bu nedenle kurucular ve yönetim kurulu üyeleri, pay ve pay senedi işlemlerinde özenli davranmalıdır. Ayrıntı için anonim şirket kuruluşu aşamaları yazısına bakabilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar

• Şirket tescil edilmeden pay senedi bastırıp devretmek,
• Pay defterini güncellemeden pay devri yapmak,
• Hamiline yazılı payların bilgilerini Merkezi Kayıt Kuruluşuna bildirmemek,
• Esas sözleşmedeki devir kısıtlamalarını gözetmeden devir yapmak,
• Pay senedinin kaybı halinde iptal davası açmayı ihmal etmek.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir kişi, nama yazılı pay senedini başka birine ciro ederek devreder; ancak şirket yönetim kurulu devri pay defterine işlemez. Devralan kişi, şirkete karşı pay sahibi sayılmadığı için genel kurulda oy kullanamaz. Devralan, yönetim kuruluna başvurarak devrin pay defterine işlenmesini ister; şirket bunu yapmazsa mahkemeye başvurulabilir. Bu örnek, pay defteri kaydının ortaklık hakları açısından önemini gösterir.

Sonuç

Pay senedi ve pay defteri, anonim şirket ortaklığının temel belgeleridir. Tescilden önce çıkarılan paylar geçersizdir; hamiline yazılı paylar için senetler üç ay içinde bastırılır ve nama yazılı paylarda pay defterine kayıt şarttır. Kayıtların doğru tutulması ortaklık haklarının kullanılmasını güvence altına alır. Şirketinizde pay senedi ve pay defteri düzenini kurmak veya pay devri yapmak için ticaret hukuku kapsamında dosyanızı birlikte inceleyebiliriz. İletişim sayfamızdaki telefon numarasından veya mesajla ulaşabilirsiniz.