Vatandaşlık esasına göre hukuk belirlenirken çifte vatandaş, vatansız ve mülteciler için MÖHUK m. 4 kuralları ve dava tarihindeki vatandaşlığın önemi.
Kısaca
- Birden fazla vatandaşlığı olan kişi aynı zamanda Türk vatandaşıysa, vatandaşlık esaslı bağlantıda Türk hukuku uygulanır (MÖHUK m. 4/1-b).
- Türk vatandaşı olmayan çifte vatandaşlarda daha sıkı ilişkili olunan devletin hukuku uygulanır (m. 4/1-c).
- Vatansızlar ve mülteciler hakkında yerleşim yeri, bulunmazsa mutad mesken, o da yoksa dava tarihinde bulunulan ülke hukuku uygulanır (m. 4/1-a).
- Bağlantı unsurları dava tarihine göre belirlenir (m. 3).
Milletlerarası özel hukukta birçok konuda “kişinin millî hukuku”, yani vatandaşı olduğu devletin hukuku uygulanır. Boşanma, miras, ehliyet ve evlenme şartları gibi alanlarda bu bağlantı öne çıkar. Ancak kişinin birden fazla vatandaşlığı varsa, hiç vatandaşlığı yoksa veya mülteci statüsü taşıyorsa hangi hukuk esas alınacak? MÖHUK m. 3 ve 4 bu sorulara net cevaplar verir. Bu yazıda bu kuralları örneklerle açıklıyoruz.
Vatandaşlık Esaslı Bağlantı Nedir?
Türk kanunlar ihtilâfı kuralları çoğu kez “millî hukuk” ifadesini kullanır. Örneğin evlenme ehliyeti taraflardan her birinin evlenme anındaki millî hukukuna tabidir; miras ölenin millî hukukuna bağlanır. Bu bağlantı, kişinin hangi devletin vatandaşı olduğuna bakılarak yetkili hukuku belirler. Kişinin tek vatandaşlığı varsa sorun yoktur; sorun çifte vatandaşlık, vatansızlık veya mültecilik hâllerinde ortaya çıkar. MÖHUK m. 4 bu hâller için tamamlayıcı kurallar getirir.
Türk Vatandaşı Olan Çifte Vatandaşlar
MÖHUK m. 4/1-b’ye göre bu Kanun hükümleri uyarınca yetkili olan hukukun vatandaşlık esasına göre tayin edildiği hâllerde, birden fazla devlet vatandaşlığına sahip olanlar hakkında, bunların aynı zamanda Türk vatandaşı olmaları hâlinde Türk hukuku uygulanır. Yani yabancı bir devletin vatandaşlığını da taşıyan bir Türk vatandaşı için, Türk mahkemesinde millî hukuk daima Türk hukuku sayılır. Bu kural, sıkı ilişkiye bakmadan belirleyicidir ve uygulamada öngörülebilirlik sağlar. Çifte vatandaşlığın Türk hukukundaki genel durumu için çifte vatandaşlığın Türk hukukundaki durumu yazısına bakabilirsiniz.
Türk Vatandaşı Olmayan Çifte Vatandaşlar
Birden fazla devlet vatandaşlığına sahip olup aynı zamanda Türk vatandaşı olmayan kişilere, daha sıkı ilişkide bulundukları devletin hukuku uygulanır (m. 4/1-c). Kanun “daha sıkı ilişki” ölçütünü verir ancak listesini vermez. Mahkeme; kişinin mutad meskenini, ailesinin yaşadığı yeri, çalıştığı ülkeyi, sosyal ve ekonomik bağlarını, vatandaşlıkları edindiği tarihleri gözeterek sonuca varır. Örneğin iki ülkenin vatandaşı olan bir kişi yıllardır yalnızca birinde yaşıyor ve çocukları orada okuyorsa, o ülke daha sıkı ilişkili sayılabilir.
Vatansızlar ve Mülteciler
Vatansızlar ve mülteciler için vatandaşlık bağlantısı kurulamayacağından kanun ayrı bir sıra öngörür (m. 4/1-a): önce yerleşim yeri hukuku, yerleşim yeri yoksa mutad mesken hukuku, o da yoksa dava tarihinde bulunulan ülke hukuku uygulanır. Bu düzenleme, vatansızın veya mültecinin kendi devletinin hukukuna bağlanmasının mümkün ya da uygun olmadığı gerçeğini yansıtır. Mültecilik ve vatansızlığın Türk göç hukukundaki karşılıkları için mülteci ve şartlı mülteci statüsü farkı ve vatansız kişi kimlik belgesi yazıları yararlı olur.
Dava Tarihi Esası
MÖHUK m. 3’e göre yetkili hukukun vatandaşlık, yerleşim yeri veya mutad meskene göre belirlendiği hâllerde, aksine hüküm olmadıkça dava tarihindeki vatandaşlık, yerleşim yeri veya mutad mesken esas alınır. Bu, uyuşmazlığın çözümünde hukukun sürekli değişmesini engeller. Dava açıldıktan sonra vatandaşlık değiştirilmesi, yetkili hukuku etkilemez. Ancak bazı özel düzenlemeler bu kurala istisna getirir; örneğin evlenme ehliyeti evlenme anındaki millî hukuka göre değerlendirilir.
Uygulamada Karşılaşılan Durumlar
Çifte vatandaşlık en sık boşanma ve miras davalarında gündeme gelir. Türk vatandaşı olan eşle yabancı vatandaşlığı da bulunan eşin boşanmasında, eşlerin müşterek millî hukuku aranır; ayrı vatandaşlıkta olma hâlinde müşterek mutad mesken hukukuna, o da yoksa Türk hukukuna gidilir. Bu bağlamda yabancı unsurlu boşanmada uygulanacak hukuk yazısı ek bilgi verir. Mirasta ise ölenin millî hukuku belirleyicidir; çifte vatandaş olan miras bırakanın hukuku m. 4’e göre bulunur.
Vatandaşlığın İspatı
Vatandaşlığın ispatı için nüfus kayıtları, pasaport veya yabancı devletin resmi belgeleri kullanılır. Yabancı vatandaşlığın varlığı tartışmalı ise ilgili devletin makamlarından yazı istenebilir. Vatandaşlığın kaybı veya kazanımı ayrıca ilgili devletin kendi hukukuna göre değerlendirilir. Bu nedenle davada dayanılacak vatandaşlık belgelerinin güncel ve onaylı olması önemlidir.
Sık Yapılan Hatalar
- Türk vatandaşı olduğu hâlde yabancı hukuka dayanmak,
- Sıkı ilişki unsurlarını hiç ortaya koymamak,
- Vatansız veya mülteci durumunda vatandaşlık bağını aramak,
- Dava tarihinden sonraki vatandaşlık değişikliğine güvenmek,
- Vatandaşlık belgelerini eksik sunmak.
Örnek Olay
Aşağıdaki örnek kurgusaldır. İki farklı yabancı ülkenin vatandaşı olan bir kişi, yıllardır Türkiye’de yaşamaktadır ve miras bırakmıştır. Türk vatandaşı olmadığı için hangi vatandaşlığının daha sıkı ilişkili olduğu tartışılır. Kişinin aile bağları, yaşadığı yer ve son yılların işleri değerlendirilir. Sonuçta hayatının büyük kısmını geçirdiği ülke, daha sıkı ilişkili sayılır ve o ülkenin hukuku uygulanır.
Pratik Değerlendirme ve Belge Hazırlığı
Çifte vatandaşlığı bulunan bir kişi dava açmadan önce hangi vatandaşlığının hukuki sonuç doğuracağını netleştirmelidir. Türk vatandaşlığı da varsa Türk hukuku belirleyici olduğundan, yabancı hukuka dayanan bir strateji kurmak çoğu zaman sonuç vermez. Türk vatandaşı değilse, sıkı ilişkiyi gösteren belgeler toplanmalıdır: adres kayıtları, iş sözleşmeleri, vergi kayıtları, çocukların okul belgeleri ve seyahat hareketleri bunlar arasındadır. Bu belgelerin bir bütün olarak sunulması, mahkemenin hangi hukukun daha sıkı ilişkili olduğunu daha kolay belirlemesini sağlar. Ayrıca vatandaşlığın devam edip etmediği konusunda ilgili devletin resmî yazısı almak gerekebilir.
Başka Alanlara Etkisi
Bu bağlantı kuralları yalnızca boşanma ve miras davalarını değil, ehliyet, evlenme şartları, soybağı ve evlat edinme gibi alanları da etkiler. Aynı kişi için farklı alanlarda farklı bağlantılar (millî hukuk veya mutad mesken) kullanıldığından, hangi bağlantının hangi konuda esas alındığını ayrı ayrı kontrol etmek gerekir.
Sonuç
MÖHUK m. 4, çifte vatandaş, vatansız ve mülteciler için hukuk belirlemeyi sistematik hâle getirir: Türk vatandaşlığı öncelikli, diğer hâllerde sıkı ilişki veya mutad mesken esas alınır. Dava tarihinin belirleyici olduğu unutulmamalıdır. Konuyla ilgili somut sorularınız için yabancılar hukuku kapsamında görüş alabilir, iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Hem Türk hem yabancı vatandaş isem hangi hukuk uygulanır?
MÖHUK m. 4/1-b uyarınca, vatandaşlık esasına göre yetkili hukukun belirlendiği hâllerde birden fazla vatandaşlığa sahip olan ve aynı zamanda Türk vatandaşı olan kişiye Türk hukuku uygulanır.
İki yabancı ülke vatandaşlığım varsa?
Türk vatandaşı olmayan çifte vatandaşlar hakkında, daha sıkı ilişki içinde bulundukları devletin hukuku uygulanır. Bu sıkı ilişkinin tespitinde yaşam merkezi, aile bağları, çalışma yeri gibi unsurlar değerlendirilebilir.
Vatandaşlığım dava sırasında değişirse?
Yetkili hukukun vatandaşlık esasına göre belirlendiği hâllerde, aksine hüküm olmadıkça dava tarihindeki vatandaşlık esas alınır. Dava açıldıktan sonraki değişiklikler kural olarak dikkate alınmaz.
Dayanak mevzuat
- 5718 sayılı MÖHUK m. 3, 4
Yabancılar ve Vatandaşlık Hukuku konusunda destek mi gerekiyor?
Durumunuzu anlatın, size en geç 24 saat içinde dönüş yapalım. Görüşme büroda veya online yapılabilir; paylaştığınız bilgiler gizli tutulur.