Vatansız Kişi Kimlik Belgesi Nedir? Vatansızlığın Tespiti, Haklar ve Güvenceler (YUKK m. 50-51)

Hiçbir devletin vatandaşı sayılmayan, yani vatansız olan kişiler, kimlik belgesi bulamama, seyahat edememe, çalışamama ve ikamet hakkı elde edememe gibi ciddi sorunlarla karşılaşır. Türkiye’de bulunan vatansız kişiler için Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (YUKK), özel bir kimlik belgesi ve bir dizi güvence düzenler. Bu yazıda vatansızlığın tespiti sürecini, Vatansız Kişi Kimlik Belgesinin özelliklerini ve belge sahiplerine tanınan hakları anlatıyoruz.

Vatansızlığın Tespiti

YUKK m. 50/1’e göre vatansızlığın tespiti Genel Müdürlükçe, yani Göç İdaresi Genel Müdürlüğünce yapılır. Vatansız kişilere, Türkiye’de yasal olarak ikamet edebilme hakkı sağlayan Vatansız Kişi Kimlik Belgesi düzenlenir. Başka ülkeler tarafından vatansız kişi işlemi görenler bu haktan yararlandırılmaz. Yani başka bir devletin vatansız saydığı kişi, Türkiye’de otomatik olarak belge alamaz; vatansızlık durumunun Türk makamlarınca ayrıca tespit edilmesi gerekir. Tespit süreci genellikle kişinin beyanı, belgeleri, ilgili ülkelerin konsolosluklarından alınan bilgiler ve gerekiyorsa görüşme ile yürütülür.

Belgenin Niteliği

Vatansız Kişi Kimlik Belgesi, Genel Müdürlüğün uygun görüşü alınarak valiliklerce düzenlenir. Hiçbir harca tabi olmayan bu belge, ikamet izni yerine geçer ve iki yılda bir valiliklerce yenilenir. Belgede yabancı kimlik numarası da yer alır (m. 50/2). Vatansız kişiler bu belgeyi almakla yükümlüdür; yani belge almak hem bir hak hem bir yükümlülüktür. Belge sayesinde vatansız kişi, ikamet izni almaya gerek duymadan Türkiye’de yasal olarak bulunabilir. Bu, 90 günden uzun kalacak yabancıların ikamet izni zorunluluğunun (m. 19) vatansız kimlik belgesi sahipleri için aranmayacağı (m. 20/1-b) anlamına da gelir.

İkamet Süresinin Hesabı

Vatansız Kişi Kimlik Belgesine sahip olarak Türkiye’de geçirilen süreler, ikamet sürelerinin toplanmasında hesaba katılır (m. 50/3). Bu, vatansız kişinin uzun dönem ikamet izni veya vatandaşlık başvurusu için gereken sürelerin hesabında belgeyle geçirilen sürelerin de sayılması demektir. Böylece vatansız kişi, belge süresince kesintisiz ikamet kazanmış olur. Uzun dönem ikamet için ise ayrı şartlar bulunduğu unutulmamalıdır. Bu konuda uzun dönem ikamet izni şartları yazısına bakabilirsiniz.

Belgenin Sona Ermesi

Vatansız Kişi Kimlik Belgesi, kişinin herhangi bir ülke vatandaşlığını kazanmasıyla birlikte geçerliliğini kaybeder (m. 50/4). Yani vatansızlık durumu ortadan kalktığında belge de sona erer. Kişi vatandaşlık kazandığında bunu bildirmeli ve yeni statüsüne uygun ikamet izni veya izin hakkı için gerekli başvuruları yapmalıdır. Vatansızlığın tespiti ve belgeyle ilgili usul ve esaslar yönetmelikle belirlenir (m. 50/5).

Vatansızlara Tanınan Haklar

YUKK m. 51/1’e göre Vatansız Kişi Kimlik Belgesine sahip kişiler: (a) kanundaki ikamet izinlerinden birini almak üzere talepte bulunabilirler; (b) kamu düzeni veya kamu güvenliği açısından ciddi tehdit oluşturmadıkları sürece sınır dışı edilmezler; (c) yabancılarla ilgili işlemlerde aranan karşılıklılık şartından muaf tutulurlar; (ç) çalışma izniyle ilgili iş ve işlemlerde 4817 sayılı Kanun hükümlerine tabidirler; (d) 5682 sayılı Pasaport Kanununun 18. maddesi hükümlerinden yararlanabilirler. Bu hükümler, vatansızlara hem hukuki güvence hem de seyahat imkânı sağlar. Sınır dışı etme kararına karşı yapılacak itirazlar için sınır dışı etme kararına itiraz yazısına bakabilirsiniz.

Karşılıklılık Şartından Muafiyet

Yabancılarla ilgili birçok işlemde (örneğin taşınmaz edinimi, dava teminatı gibi) o yabancının vatandaşı olduğu devletle Türkiye arasında karşılıklılık aranır. Vatansız kişinin vatandaşı olduğu bir devlet olmadığından bu şart aranamaz; kanun bu nedenle vatansızları karşılıklılık şartından muaf tutar. Bu muafiyet özellikle dava teminatı ve mal edinimi gibi işlemlerde vatansız kişiler için önemli bir kolaylıktır. Dava teminatı konusunda yabancı davacıdan teminat istenmesi ve karşılıklılık yazısına bakabilirsiniz.

Çalışma Hakkı

Vatansız kişiler çalışma izni konusunda 4817 sayılı Kanun hükümlerine tabidir; bugünkü uygulamada bu, Uluslararası İşgücü Kanunu ve ilgili düzenlemelere karşılık gelir. Yani vatansız kişi Türkiye’de çalışmak için çalışma izni almalıdır; belge çalışma izni yerine geçmez. Çalışma izni türleri ve muafiyetler için çalışma izni türleri ve çalışma izni muafiyeti kimlere uygulanır yazıları yararlı olur.

Vatansızlık ve Vatandaşlık Başvurusu

Vatansız kişi belirli şartlarla Türk vatandaşlığına başvurabilir. Vatansızlık, vatandaşlık mevzuatında ayrıca ele alınır. Türk vatandaşlığına geçiş için genel yoldan vatandaşlık şartları önemlidir; bunun için genel yoldan Türk vatandaşlığı, beş yıl ikamet yazısına bakabilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar

• Başka ülkenin verdiği vatansızlık belgesinin Türkiye’de yeterli olduğunu sanmak,
• Belgenin iki yılda bir yenilenmesini unutmak,
• Belgeyi çalışma izni yerine geçer sanmak,
• Vatandaşlık kazanıldığında belgeyi bildirmemek,
• Vatansızlığın tespiti için gerekli belgeleri hazırlamamak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Uzun yıllardır Türkiye’de yaşayan bir kişinin, doğduğu ülkenin vatandaşlığı kaydı bulunmamakta ve hiçbir devletin vatandaşı sayılmamaktadır. Göç idaresine başvurur; vatansızlığı tespit edilir ve Vatansız Kişi Kimlik Belgesi düzenlenir. Belge ikamet izni yerine geçer; kişi iki yılda bir yenileme yapar. Çalışmak istediğinde ise çalışma izni için ayrı başvuru yapar.

Belge Başvurusunda Hazırlanacak Bilgiler

Vatansızlık tespiti başvurusunda kişi; doğum yeri ve tarihi, ailesinin geçmişi, daha önce yaşadığı ülkeler, vatandaşlık kaydının neden bulunmadığı ve elindeki belgeler hakkında ayrıntılı bilgi vermelidir. Konsolosluk yazıları, nüfus kaydı bulunmadığına dair belgeler, eğitim ve sağlık kayıtları, tanık beyanları ve resmî kurumlardan alınan yazılar ispat için kullanılabilir. İdare, gerekli gördüğünde ilgili ülkelerin makamlarından bilgi ister. Bu nedenle beyanların tutarlı ve belgelerle desteklenmiş olması önemlidir.

Çocuklar ve Vatansızlık

Vatansız ebeveynin Türkiye’de doğan çocuğunun durumu ayrıca değerlendirilmelidir. Çocuğun doğum kaydı, nüfus işlemleri ve olası vatandaşlık başvuruları için ilgili mevzuata bakılır. Türkiye’de ikamet izni bulunan anne veya babanın Türkiye’de doğan çocukları için ikamet izni başvurularının Türkiye içinden yapılabileceği de kanunda ayrıca düzenlenmiştir.

Sonuç

Vatansız Kişi Kimlik Belgesi, Türkiye’de vatansız kişilere yasal ikamet, sınır dışı koruması ve karşılıklılık muafiyeti sağlayan önemli bir belgedir. Tespit süreci ve yenileme yükümlülüğü dikkatle takip edilmelidir. Vatansızlık durumunuzla ilgili işlemler için yabancılar hukuku alanında dosyanızı birlikte değerlendirebiliriz. İletişim sayfamızdan bize telefonla veya mesajla ulaşabilirsiniz.