Boşanmada Bayram ve Özel Günlerde Çocuk Kimde Kalır? Görüşme Nasıl Düzenlenir?

Bayram sabahı çocuğun kimin sofrasında olacağı, boşanmış ailelerde yılın en çok tartışılan sorularından biridir. Hafta sonu görüşmesi sıradan günlerde işler; ama bayram, dedelerin ve ninelerin, akrabaların, çocuğun bayram harçlığının ve aile geleneklerinin birleştiği bir gündür. İki ebeveyn de çocuğunu o sofrada görmek ister. Kanun bu soruya tek cümleyle cevap vermez; bayram günlerini ayrı ayrı sayan bir madde de yoktur. Çözüm, kişisel ilişkinin nasıl düzenlendiğini bilmekten ve bayram düzenini yazılı hâle getirmekten geçer.

Kanun bayramları düzenliyor mu?

Hayır, ayrı bir hüküm yok. Ana ve babadan her biri, velayeti altında bulunmayan çocukla uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir (TMK m. 323). Mahkeme boşanma kararında ana ve babanın haklarını ve çocukla kişisel ilişkilerini düzenler (TMK m. 182/1). Velayeti kendisine verilmeyen eşin çocukla ilişkisinde çocuğun sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararları esas alınır (TMK m. 182/3).

Bayramlar bu “kişisel ilişki”nin içinde yer alır. Bir kararda ya da protokolde bayramlar ayrı yazılmışsa o düzen uygulanır. Yazılmamışsa, haftalık görüşme maddesinin bayram günlerine nasıl uygulanacağı tartışmaya açılır. Bu yüzden kanunun sessiz kaldığı yerde asıl iş, kararın ve protokolün metnine düşer.

Bayramlar için düzenlenebilecek seçenekler

Aşağıdakiler yasal bir liste değil, uygulamada kurulabilecek düzenlere örneklerdir; hâkim ya da taraflar duruma göre başka bir kurgu da yapabilir.

Dönüşümlü düzen, bayramın bir yıl bir ebeveynde, ertesi yıl diğerinde geçmesidir. Bölünmüş düzen, bayramın ilk gününün bir ebeveynde, ikinci ve üçüncü günlerinin diğerinde geçmesi anlamına gelir. Ebeveynlerin aynı şehirde yaşadığı hâllerde kısa süreli ziyaret de planlanabilir. Dini bayramlarda çocuğun yanında kalmayan ebeveyn için telefon ya da görüntülü arama ayrıca yazılabilir.

Dini bayramların yanında milli günler ve tatiller de listeye girebilir: yılbaşı tatili, 23 Nisan, 19 Mayıs, 29 Ekim gibi resmi tatiller; çocuğun doğum günü; anneler ve babalar günü. Hepsini yazmak zorunlu değildir, ama aile için önemli olanları seçmek ve açık yazmak gerekir.

Karar ya da protokoldeki bayram maddesi nasıl yazılmalı?

İyi bir bayram maddesi şu soruları cevaplar: Hangi bayramlar? Hangi yıllarda kimde? Kaçta başlar, kaçta biter? Çocuk nerede teslim edilir ve kim getirir? Bayram sonrası çocuğu kim geri götürür? Tatil birden fazla güne denk gelirse bayram görüşmesi hafta sonu görüşmesinin yerine mi geçer, yoksa onun üzerine mi eklenir?

Bu soruların boş kalması, bayram sabahı telefon trafiğine yol açar. Teslim saati ya da yeri belirtilmemişse kimse ne yapacağını bilmez. Kişisel ilişkinin gün ve saatini nasıl yazılı hâle getireceğinizi boşanma kararında çocukla görüşme günleri ve saatleri yazısında bulabilirsiniz; teslim yeri konusu için çocuğun teslim yeri yazısına bakın.

Ayrıca, 5395 sayılı Kanun’a göre kişisel ilişki kararında gün ve saat belirtilmemişse, çocuğun getirileceği gün ve saati müdürlük belirler (5395 sayılı Kanun m. 41/C). Ancak bu, tarafların ihtiyaçlarını gözeten bir takvim yerine geçmez; bayram gibi hassas günler için net bir yazı tutmak çok daha güvenlidir.

Anlaşmalı boşanmada bayram maddesi

Anlaşmalı boşanmada bayram düzenini taraflar kendileri belirleyebilir. Ancak boşanmanın fer’î sonuçlarına ilişkin anlaşmalar hâkim tarafından onaylanmadıkça geçerli olmaz (TMK m. 184/5). Hâkim, çocuğun yararına aykırı bir düzeni onaylamayabilir; örneğin çocuğu tüm bayramlarda yalnız bir tarafa bağlayıp diğerinin ilişkisini fiilen ortadan kaldıran bir madde sorgulanabilir. Protokolde bayram ve tatil görüşme düzeni başlığı bu yazım pratiğini ayrıca ele alıyor.

Protokolü hazırlarken ilerideki yılları da düşünün. Çocuk büyüyüp okula başladığında, ergenliğe girdiğinde ya da ebeveynlerden biri başka bir şehre taşındığında bayram düzeni nasıl işleyecek? Yazılan düzenin koşullar değiştikçe güncellenebileceğini bilmek rahatlatıcıdır (TMK m. 183).

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Çift, iki ayrı şehirde yaşıyor. Çocuk altı yaşında, velayet annede. Kararda babaya iki haftada bir hafta sonu görüşme verilmiş, bayramlarla ilgili hiçbir şey yazılmamış. Kurban Bayramı yaklaşıyor. Baba çocuğu dört gün yanında istiyor, anne ise bayramın ilk gününü kendi ailesiyle geçirmek istiyor.

Bu noktada ortada bayrama özgü bir hüküm bulunmadığı için, taraflar anlaşamazsa baba müdürlüğe başvurabilir; ama müdürlüğün uygulayacağı şey kararın metnidir. Karar bayramı kapsamıyorsa, baba bayram için yeni bir düzenleme talebiyle mahkemeye gitmek zorunda kalabilir. Zaman dardır ve bayram geçmiş olabilir. İşte bu yüzden, bayramları karar öncesinde yazılı hâle getirmek iki tarafın da yararınadır. Tarafların aynı şehirde yaşaması hâlinde ise bayramın bölünmesi çok daha kolay çözülebilir.

Çocuk bayramda ne hisseder?

Hukuki düzenin ötesinde, çocuk bayramı iki farklı evin arasında nasıl yaşayacağını ebeveynlerin tavrından da öğrenir. Teslim anında gergin bir hava, çocuğun “bayramı bozuyorum” hissi yaratabilir. Hâkim de kişisel ilişkiyi çocuğun yararına göre değerlendirirken bu yönü dikkate alabilir. Ebeveynlerin bayram planını birkaç hafta önceden birbirine yazılı bildirmesi, çocuğa da bu planı sakin bir dille anlatması işleri kolaylaştırır.

Dönüşümlü düzende “bu yıl babada, gelecek yıl annede” cümlesi çocuğa net bir anlatım sağlar. Çocuk neyin ne zaman olacağını bildiğinde, yanında bulunmayan ebeveyni özlese de bayramı güvenli yaşar.

Büyükanne, büyükbaba ve diğer yakınlar

Bayram denince çocuğun sadece anne ve babası değil, dedesi, ninesi, amcası ve teyzesi de akla gelir. Medeni Kanun bu konuda dar bir kapı aralar: Olağanüstü hâller varsa ve çocuğun menfaatine uygun düştüğü ölçüde, çocukla kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkı diğer kişilere, özellikle hısımlarına da tanınabilir (TMK m. 325). Yani bayram ziyaretleri normal şartlarda anne ve babanın düzeni içinde çözülür; üçüncü kişiye ayrı bir hak tanınması istisnaidir. Bu nedenle bayramda büyükanne ve büyükbaba ile görüşme genellikle ebeveynlerin anlayışına bağlıdır. Konunun ayrıntıları için boşandıktan sonra büyükanne ve büyükbaba görüşme hakkı yazısına bakabilirsiniz.

Çocuğun görüşü ve bayram planı

Bayram planı kurulurken çocuğun yaşı ve olgunluğu ölçüsünde kendi isteği de dinlenebilir. Kanun çocuğun yararını esas aldığı için, ergenlik çağındaki bir çocuğun arkadaşlarıyla ya da akrabalarıyla zaman geçirmek istemesi dikkate alınabilir. Bu, ebeveynlerden birinin hakkını ortadan kaldırmaz; ama düzenin katı bir takvimden çok, çocuğun gerçek hayatına uyan bir çerçeve olmasını sağlar. Ebeveynlerin bayram planını çocuğa baskı olarak değil, bir bilgilendirme olarak aktarması, çocuğun yükünü hafifletir.

Bayramda aksilik çıkarsa

Karar var ve karşı taraf çocuğu vermiyorsa, hak sahibi müdürlüğe başvurur; müdürlük yükümlüyle irtibata geçer ve çocuğun belirlenen yere getirilmesini bildirir. Yükümlü getirmeyeceğini söylerse ya da getirmezse teslim emri gönderilir (5395 sayılı Kanun m. 41/C). Emre aykırı hareket edenler ve emrin yerine getirilmesini engelleyenler hakkında, bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine üç günden on güne kadar disiplin hapsi öngörülmüştür (5395 sayılı Kanun m. 41/F). Süreç uzun olabileceğinden, bayram öncesinde plan netleştirilmeli, gerekirse yazılı bir bildirim yapılmalıdır. Konunun ayrıntıları için çocuk teslimine ve görüşme kararına uymamanın sonuçları başlıklı yazıya bakabilirsiniz.

Ayrıca hak sahibinin de yükümlülükleri vardır: Teslim emrinin yükümlüye tebliğinden sonra, teslim saatinden en az kırk sekiz saat önce çocuğu almaya geleceğini müdürlüğe bildirmesi gerekir (5395 sayılı Kanun m. 41/C). Bildirimde bulunmayan ya da gelemeyeceğini bildiren hak sahibi için yükümlünün çocuğu getirme zorunluluğu kalmaz. Bayram gibi kritik günlerde bu bildirimi kaçırmak, hakkı kullanılmaz hâle getirebilir.

Özel günlerde ne yazılabilir?

Çocuğun doğum günü, anneler günü ve babalar günü gibi özel günler için de ayrı bir kural yazılabilir. Örneğin çocuğun doğum gününde çocuğun yanında bulunmayan ebeveynin birkaç saat görüşmesi ya da telefonla arayabilmesi düzenlenebilir. Kanun bu günleri saymadığı için hepsi tarafların ve hâkimin takdirindedir; önemli olan, aile için gerçekten anlam taşıyan günleri seçip net bir kurala bağlamaktır.

Sık yapılan hatalar

İlk hata, bayram görüşmesini sözlü anlaşmaya bırakmaktır. İlişkiler iyiyken sorunsuz yürüyen düzen, bir gerginlikte hiçbir bağlayıcılığı olmayan bir söze dönüşebilir. İkinci hata, bayramı genel hafta sonu düzeniyle karıştırmaktır; “bu hafta sonu zaten bende” demek, bayramın kime ait olduğu sorusunu çözmez. Üçüncü hata, yolculuk süresini hesaba katmamaktır; uzak şehirde yaşayan ebeveyn için teslim saatleri bayram trafiği düşünülerek planlanmalıdır.

Dördüncü hata, çocuğa karşı tarafı kötüleyen cümleler kurmaktır; çocuğun yanında bulunmayan ebeveyne yönelik sert sözler hem çocuğu yıpratır hem de kişisel ilişkiyi zedelememe yükümlülüğüyle çatışır (TMK m. 324/1).

Düzen çocuk büyüdükçe nasıl değişir?

Küçük bir çocuk için kurulan bayram düzeni, çocuk okula başlayınca, ergenliğe girince ya da yurt dışında yaşayan bir ebeveyn söz konusu olunca yeniden ele alınmalıdır. Gerekirse mahkeme, yeni olguların zorunlu kılması hâlinde gerekli önlemleri alır (TMK m. 183). Dava açılacaksa çocuğun oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir (TMK m. 326). Bu yetki bilgisi özellikle taşınma sonrası yararlıdır.

Bayramdan önce yapılacaklar

Elinizdeki karara ya da protokole bakın ve bayramın nasıl düzenlendiğine odaklanın. Düzenleme yoksa karşı tarafa yazılı, nazik bir plan önerisi gönderin ve cevabı saklayın. Anlaşma olursa yazılı hâle getirin. Anlaşma olmuyorsa mahkemeye başvurmak için zamanın yetip yetmeyeceğini hesaplayın.

Her ailenin takvimi, mesafesi ve çocuğunun yaşı farklıdır; bu yüzden hazır bir şablon yetmeyebilir. Durumunuzu telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak anlatabilir, iletişim sayfasından bize ulaşabilir ve aile hukuku çalışmalarına göz atabilirsiniz. Karar ya da protokolünüzü birlikte okuyup bayram düzeninin hangi şekilde yazılabileceğini konuşmak mümkündür; sonuç konusunda vaat verilemez.