Boşanmada Çalışan Ebeveynin Velayet Hakkı: Mesai ve Bakım Düzeni Etkiler mi?

İş yaşamının içindeki bir anne ya da baba boşanma davasında şu soruyla karşılaşabilir: “Çok çalışıyorsun, çocuğa ne zaman bakacaksın?” Bu soru dava dilekçesinde, tanık beyanında, bazen pedagog görüşmesinde karşınıza çıkar. Kısa cevap şu: çalışmak velayete engel değildir. Kanunda çalışan ebeveyni velayetten yoksun bırakan bir hüküm yoktur. Mahkeme, çocuğun bakımının çalışma düzeni içinde kim tarafından ve nasıl sağlandığına bakar.

Çalışmak velayet hakkını kaldırır mı?

TMK m. 335 bir temel ilke koyar: ergin olmayan çocuk ana ve babasının velayeti altındadır ve yasal sebep olmadıkça velayet ana ve babadan alınamaz. Boşanma sırasında ise m. 336 uyarınca hâkim, ortak hayata son verilmiş ya da ayrılık hâli gerçekleşmişse velayeti eşlerden birine verebilir; velayet boşanmada çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir. m. 182 de mahkemeden ana ve babayı dinleyerek haklarını ve çocukla kişisel ilişkilerini düzenlemesini ister.

Bu maddelerin hiçbirinde “çalışan ebeveyn”, “çalışmayan ebeveyn” ayrımı yoktur. Dolayısıyla çalışma durumu, velayeti kaldıran ya da kazandıran bir ölçüt olmaktan çok, çocuğun bakım düzeninin nasıl kurulacağı sorusunun bir parçasıdır. Mesai uzun, işyeri uzak ya da vardiya düzensiz olabilir; bu da hâkimin, çocuğun günlük hayatını nasıl sürdüreceğini sormasına yol açar.

Mahkemenin asıl baktığı şey: bakım düzeni

TMK m. 339 ana ve babaya, çocuğun bakım ve eğitimi konusunda onun menfaatini göz önünde tutarak gerekli kararları alma ve uygulama görevi yükler. Çalışan bir ebeveynin bu görevi yerine getirdiğini göstermesi için aşağıdaki sorulara cevap verebilmesi gerekir.

Çocuk sabah kaç gibi uyanıyor ve okula kim götürüyor? Okuldan sonra çocuk kimde, nerede? Hastalandığında doktora kim götürüyor, ödevlere kim bakıyor, veli toplantılarına kim katılıyor? İş seyahati ya da fazla mesai olduğunda çocuğun kimin yanında kalacağı belli mi?

Bu soruların net cevabı varsa, uzun mesai bile sorun olmaz. Cevap yoksa ya da cevap sürekli değişen, güvenilmez düzenlemelere dayanıyorsa, hâkimin dikkatini çeker. Bu noktada çalışmak, bir tür “sebep” değil; bakım düzeninin belirsizliği sebep olur.

Bakım desteği planı nasıl kurulur?

Bakım desteği planı, çalışan ebeveynin dosyadaki en güçlü savunmasıdır. İyi bir plan şu özellikleri taşır.

Somuttur: “Anneannem bakar” yerine, hangi gün hangi saatler, nerede, kim tarafından bakım verileceği anlatılır. Sürdürülebilirdir: bakımı üstlenen kişi gerçekten bu işi yapabilecek durumda olmalıdır; çok yaşlı, sağlığı elvermeyen ya da kendi yaşadığı yer çok uzak bir yakın, plan olarak zayıf kalır. Çocuğun tanıdığı ve bağ kurduğu kişilerden oluşur; çocuğun kendi çevresinden kopmaması önemlidir. Çocuğun eğitim düzeniyle uyumludur: kreş, okul, etüt ve servis saatleri çalışma saatleriyle örtüşür.

Bakım planını destekleyen belgeler dosyada işe yarar: kreş ya da okul kayıtları, servis sözleşmesi, bakıcı ile yapılmış yazılı anlaşma, bakıma yardım eden yakınların tanıklığı. Mahkemenin böyle belgeleri dosyaya almasında bir engel yoktur; önemli olan belgelerin gerçek durumu yansıtmasıdır. Uydurma ya da fiilî düzende karşılığı olmayan bir plan, uzman incelemesinde ortaya çıkabilir.

Mesai saatleri ve esnek çalışma

Uzun mesai saatleri, vardiya düzeni, uzaktan çalışma, esnek çalışma saatleri gibi unsurlar, dosyada duruma göre ayrı değerlendirilir. Evden çalışan bir ebeveynin çocukla vakit geçirme imkânı daha geniş olabilir, ancak bu, çocuğun bakımının tamamen onun omuzlarında olacağı anlamına gelmez; iş saatleri içinde çocuğa gerçekten bakmak mümkün değilse destek planı yine gerekir. Mesai uzun olan ebeveyn ise, kalan zamanını çocukla nasıl geçirdiğini gösterebilirse bakım ilişkisini ortaya koyabilir.

Burada kritik bir ayrım var: çocukla geçirilen zamanın miktarı kadar niteliği de tartılır. İki ebeveyn de çalışıyorsa, hâkimin elinde karşılaştıracağı iki bakım düzeni vardır. O zaman bakım yükünü kimin fiilen yürüttüğü, çocuğun hangi ebeveyne daha bağlı olduğu ve çocuğun düzeninin hangi düzenle daha az sarsılacağı belirleyici olur. Daha ayrıntılı kıstaslar için velayet kime verilir yazısına bakabilirsiniz.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: iki ebeveyn de tam zamanlı çalışıyor. Anne hastanede nöbetli çalışıyor, ayda birkaç gece eve gelmiyor; baba ise sabah dokuz akşam altı düzenli mesai yapıyor. Çocuk sekiz yaşında, ilkokula gidiyor. Annenin annesi çocuğa nöbet günlerinde bakıyor; baba ise çocuğu okuldan sonra bir etüt merkezine bırakıyor ve akşam kendisi alıyor.

Hâkim bu dosyada şunları araştıracaktır: çocuk nöbet günlerinde anneannesinde sorunsuz kalıyor mu, çocuk annesiyle de babasıyla da bağ kuruyor mu, etüt merkezi sürecini çocuk nasıl yaşıyor, çocuk bu iki düzenden hangisinde daha huzurlu. Bu tür bir dosyada pedagog ya da sosyal çalışmacı incelemesi de devreye girer (4787 sayılı Kanun’da aile mahkemelerinin bu uzmanlardan yararlanması öngörülür); ayrıntı için sosyal inceleme raporu yazısına göz atın. Sonuç, bu olguların birleşimine bağlıdır ve dosyadan dosyaya değişir.

Çalışan ebeveyn velayet alamazsa

Velayet diğer ebeveyne verilirse, çalışan ebeveyn çocuğuyla ilişkisini sürdürme hakkını kaybetmez. TMK m. 323’e göre ana ve babadan her biri, velayeti altında bulunmayan çocukla uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir. Çalışma saatleri, kişisel ilişki düzeninin belirlenmesinde de önemli: hafta içi akşamlar, hafta sonları, tatiller gibi dilimler ebeveynin gerçekten uygun olduğu zamanlara göre ayarlanabilir. Düzenleme çocuğun menfaatini esas aldığı için, ebeveynin kendi talebi kadar çocuğun okul ve dinlenme düzeni de önemlidir. Ayrıntılar için çocukla kişisel ilişki yazısına bakabilirsiniz.

Velayeti almayan ebeveyn ayrıca çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır (TMK m. 182/3). Çalışan ebeveynin geliri bu katkı bakımından gerçek bir önem taşır ve iştirak nafakası konusunda ayrıca değerlendirilir.

Çalışma düzeni sonradan değişirse

Velayet kararı kesinleştikten sonra bir ebeveynin işi değişebilir: yeni iş, uzak şehir, daha yoğun mesai gibi. TMK m. 183, ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkimin, kendiliğinden veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri almasını düzenler. Dolayısıyla çalışma düzeninin değişmesi, çocuğun menfaatini ciddî biçimde etkiliyorsa, velayetin veya kişisel ilişki düzeninin yeniden ele alınmasına zemin hazırlayabilir. Yalnızca iş değiştirmek bunun için yetmez; çocuğun yaşamında somut bir etkisi olması aranır. Konuyu velayet değişikliği davası yazısında ayrıca açıkladık.

Çalışan ebeveynlerin sık yaptığı hatalar

İlk hata, mesai saatlerini küçümseyip bakım planını anlatmamaktır. Hâkim çalışma saatlerini sorduğunda, düzenin nasıl işlediğini anlatamayan ebeveyn kendi dosyasına zarar verir. İkinci hata, planı gerçekte işlemeyen kişilere dayandırmaktır: örneğin hiç yardım etmeyen ya da dosyaya tanık olarak çıkmayacak yakınları bakım desteği olarak göstermek.

Üçüncü hata, çocukla geçirilen zamanı abartmak ya da diğer ebeveynin çalışmasını küçümsemektir. Her iki ebeveynin de çalıştığı bir dosyada diğerinin çalışmasını “çocuğa bakmıyor” diye sunmak, karşılığını bulmayabilir. Dördüncü hata, kayıtları ihmal etmektir: okul ve hekim kayıtlarında görünen veli kim, çocuğu hekime kim götürmüş gibi bilgiler dosyada ağırlık taşıyabilir. Bu kayıtlar için okul ve hastane kayıtlarının istenmesi yazısı yol gösterebilir.

Dava sürerken çocuğun bakımına ilişkin geçici önlemler de mümkündür. Hâkim, boşanma davası açılınca davanın devamı süresince gerekli olan geçici önlemleri, çocukların bakım ve korunmasına ilişkin olanlar dâhil, kendiliğinden alır (TMK m. 169); bu önlemler geçici velayet kararı yazısında anlatılıyor.

Çalışma düzeninizi dosyaya nasıl yansıtırsınız?

Her ailede çalışma düzeni ve bakım desteği farklıdır; bu yüzden hazırlığın nasıl yapılacağı sizin koşullarınıza bağlıdır. Çalışma saatlerinizi gösteren belgeyi, bakım planınızı, kreş ya da okul kayıtlarını ve çocuğun günlük düzenini anlatan notları bir araya getirmek iyi bir başlangıçtır. Kendi durumunuzu telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak anlatabilirsiniz; ayrıntılar için iletişim sayfasına, genel çerçeve için aile hukuku sayfasına bakabilirsiniz.