Boşanmada Büyükbaş ve Küçükbaş Hayvan Sürüsü Nasıl Paylaşılır?

Yıllardır birlikte baktığınız koyun, keçi ya da sığırlar boşanma dosyasında bir anda “mal” başlığı altına girer. Sürü bir arabadan ya da dairenden farklıdır: sayısı değişir, yavrular doğar, bir kısmı satılır, bir kısmı hastalanır. Yine de hukuk bu farklılığı özel bir kurala bağlamaz; sürüye de edinilmiş mallara katılma rejiminin genel kuralları uygulanır. Cevabın özü şudur: hayvanların hangi eşe ait olduğu ve hangi tarihte, hangi kaynakla edinildiği belirlenir; sonra sürüm değeri üzerinden hesap yapılır.

Sürü hangi mal grubuna girer?

Eşler başka bir mal rejimi seçmediyse edinilmiş mallara katılma rejimi uygulanır (TMK m. 202). Bu rejimde iki ayrı kesim vardır: kişisel mallar ve edinilmiş mallar. Kanun bir malın hangi kesime girdiğini sayarak anlatır.

Edinilmiş mal, evlilik süresince karşılığı verilerek elde edilen değerdir; çalışmanın karşılığı olan edinimler, kişisel malların gelirleri ve edinilmiş malların yerine geçen değerler bu gruptadır (TMK m. 219). Kişisel mal ise evlenme sırasında eşe ait olan, sonradan miras ya da karşılıksız kazanma yoluyla gelen değerler ile kişisel malların yerine geçenlerdir (TMK m. 220).

Bunu hayvancılığa uyarlarsak: evlenmeden önce babanızdan kalan yirmi koyunluk sürü, hibe yoluyla alınan düve ya da miras payınıza düşen manda kişisel maldır. Evlilik içinde süt ve et satışından biriken para ile alınan hayvanlar edinilmiş maldır. Kişisel mal sayılan bir sürüyü satıp yerine yeni hayvan aldıysanız, yeni hayvan kişisel mal yerine geçen değer olarak yine kişisel mal kalır.

Yavrular, süt ve yün: ürün mü, gelir mi?

En çok tartışılan nokta yavrulardır. Medeni Kanun’a göre bir şeyin maliki onun ürünlerinin de maliki olur ve ürünler arasında doğal ürünler sayılır (TMK m. 685). Kuzu, oğlak ve buzağı hayvanın doğal ürünüdür. Öte yandan kişisel malların gelirleri edinilmiş malların arasında sayılır (TMK m. 219).

Kanun yavrular için ayrı bir cümle kurmaz. Bu yüzden sürünün kişisel mal olması hâlinde yavruların kişisel malın gelirine mi, yoksa sürünün kendisinin devamına mı dahil edileceği dosyadaki bilgilere göre belirlenir. Sürüyü yenilemek için ayrılan dişi yavrular ile satışa konu edilen erkek yavrular farklı değerlendirilebilir. Süt, yün ve tiftik satışından elde edilen gelir ise net biçimde gelir niteliğindedir ve evlilik sırasında elde edildiyse edinilmiş mala dönüşür. Bu ayrımı yapmak için hayvan sayısındaki yıllık değişimi gösteren kayıtlar, satış belgeleri ve bakım gideri kayıtları gerekir.

Hayvan sizin mi benim mi? İspat meselesi

Kırsalda evlilik çoğu zaman sözlü anlaşmalarla yürür; sürünün kimin adına yazıldığı, küpelerin kimde olduğu belirsiz kalabilir. Kanun bu boşluğu üç basit kuralla kapatır (TMK m. 222). Belirli bir malın eşlerden birine ait olduğunu iddia eden, iddiasını ispatla yükümlüdür. Kime ait olduğu ispat edilemeyen mallar paylı mülkiyette sayılır. Bir eşin bütün malları, aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal kabul edilir.

Üçüncü kural özellikle önemlidir. “Bu sürü benim babamdan kaldı” diyen eşin elinde bunu gösteren belge yoksa hayvanlar edinilmiş mal kabul edilir. Hangi belgeler işe yarar? Veteriner ve aşı kayıtları, hayvan satın alma ve satış fişleri, bakım ve yem alım kayıtları, miras taksim tutanağı, köy ve mahalle muhtarının tanıklığı gibi unsurlar ispatın parçasıdır. Hayvanların resmî kayıtlarda kimin adına göründüğü de delil değeri taşır.

Tasfiyede değer nasıl bulunur?

Mahkeme boşanmaya karar verirse mal rejimi, boşanma davasının açıldığı tarihten geçerli olarak sona erer (TMK m. 225/2). Tasfiyede kişisel mallar ile edinilmiş mallar, rejimin sona ermesi anındaki durumlarına göre ayrılır (TMK m. 228). Sonra her eşin edinilmiş mallarının toplam değerinden bu mallara ilişkin borçlar çıkarılır; kalan miktar artık değerdir (TMK m. 231). Artık değer eksiye düşmez, değer eksilmesi göz önüne alınmaz.

Malların değeri sürüm değeriyle, yani satış yoluyla elde edilebilecek piyasa değeriyle bulunur (TMK m. 232). Mevcut edinilmiş mallar tasfiye anındaki değerleriyle hesaba girer (TMK m. 235). Hayvan fiyatları mevsime göre değiştiğinden mahkeme bilirkişiden hem cins, yaş ve sağlık durumuna göre değerleme ister hem de hesabın hangi tarihteki fiyata dayanacağını gösterir. Bilirkişi incelemesinin nasıl ilerlediğini mal paylaşımı davasında değerleme ve bilirkişi yazımızda bulabilirsiniz.

Eş sürüyü işletiyorsa gelir değeri

Tarımsal işletmelerde farklı bir kural vardır. Bir eşin malik olarak bizzat işletmeye devam ettiği tarımsal işletme için değer artışından alacağı pay ve katılma alacağı, işletmenin gelir değeri göz önünde tutularak hesaplanır (TMK m. 233). Tarımsal işletmenin maliki, diğer eşe karşı ileri sürülebilecek değer artış payının veya katılma alacağının yalnızca sürüm değeri üzerinden hesaplanmasını da isteyebilir.

Hükmün konusu bizzat işletilen tarımsal işletmedir. Sürünün bir tarımsal işletmenin parçası olup olmadığı, arazi, ahır ve ekipmanla birlikte değerlendirilerek belirlenir. Yalnızca birkaç ev hayvanı olan bir aile için bu hüküm genellikle gündeme gelmez.

Emeğiniz karşılıksız kaldıysa: değer artış payı ve denkleştirme

Sürü eşinize ait kişisel maldı, siz yıllarca ahırda çalıştınız, doğumlara yardım ettiniz, sağım yaptınız. Bu emek bir yandan birliğin giderlerine katkıdır (TMK m. 186/3). Diğer yandan, hiç ya da uygun bir karşılık almaksızın diğer eşin malının iyileştirilmesine veya korunmasına katkıda bulunmuşsanız, değer artış payı isteme imkânınız doğabilir (TMK m. 227). Katkının emek mi, para mı olduğu, sürünün değerinin gerçekten artıp artmadığı ve karşılığını alıp almadığınız tartılır.

Ayrıca bir eşin kişisel mallarına ilişkin borcu edinilmiş mallardan ödenmişse ya da bir kesimden öbüründeki malın edinilmesine katkı yapılmışsa denkleştirme istenebilir (TMK m. 230). Örneğin kişisel sürüyü almak için çekilen kredi evlilik gelirinden kapatıldıysa bu hüküm gündeme gelir; sürünün süt ve yavru geliri edinilmiş mal sayıldığından günlük yem giderinin hangi kesime yükleneceği ayrıca tartışılır. Bu mekanizmanın nasıl işlediği katılma alacağı hesabı yazısında gösteriliyor.

Hayvan hastalanır, ölür ya da değeri düşerse

Sürünün değeri dava açıldığı gün ile karar günü arasında ciddi biçimde değişebilir. Bulaşıcı bir hastalık sürüyü azaltabilir, kurak bir yıl yem maliyetini yükseltebilir, piyasa fiyatı düşebilir. Kanun burada iki ayrı anı birbirinden ayırır. Hangi hayvanların hesaba gireceği, mal rejiminin sona erdiği andaki mevcut duruma göre belirlenir; bu mallar ise tasfiye anındaki değerleriyle hesaba katılır (TMK m. 235). Dava tarihinden sonra doğan yavruların hesaba girip girmeyeceği, rejimin sona erdiği andaki mevcut mal ölçütüne göre dosyada ayrıca tartışılır. Dava tarihinden önce kaybedilen hayvan için ise kaybın sebebi önemlidir: hastalıktan ölen bir hayvan değer kaybıdır, hesapta aranmaz; gizlice satılan hayvanın bedeli yerine geçen değer olarak aranır, katılma alacağını azaltma kastı ya da karşılıksız devir varsa eklenecek değer (TMK m. 229) tartışılır.

Bu yüzden dava dilekçesinde ve ilk duruşmada sürünün dava günündeki sayısını, cinsini ve yaşını gösteren bir tespit yapılması işinize yarar. Veteriner raporu, muhtarlık tutanağı ya da mahkemenin delil tespiti kararı bu amaçla kullanılabilir (delil tespiti için HMK m. 400).

Dava sürerken sürüyü satmak

Boşanma davası açıldıktan sonra hayvanların bir kısmını satıp parayı kaybettirmek, mal paylaşımında sık görülen bir gerilim kaynağıdır. Önlemin yolu ihtiyati tedbirdir. Mevcut durumda meydana gelecek değişiklik nedeniyle hakkın elde edilmesi önemli ölçüde zorlaşacaksa tedbir kararı verilebilir (HMK m. 389). Mahkeme, tedbire konu malın muhafaza altına alınmasına veya bir yediemine bırakılmasına karar verebilir (HMK m. 391).

Mal rejimi bakımından da koruma vardır: sona ermeden önceki bir yıl içinde diğer eşin rızası olmadan yapılan olağan hediyeler dışındaki karşılıksız kazandırmalar ve katılma alacağını azaltmak kastıyla yapılan devirler edinilmiş mallara eklenir (TMK m. 229). Mal kaçırma tartışmaları için mal kaçırma ve eklenecek değerler yazısı ayrıntı verir; dava sürecinde tedbir seçenekleri ise mal kaçırmayı önlemek için ihtiyati tedbir yazısında anlatılıyor.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Hasan ve Zeynep onbeş yıldır evli. Hasan evlenirken babasından kalan otuz koyunu getirmiş, evlilik içinde süt satışından biriken parayla on beş sığır daha alınmış, koyunlardan doğan kuzuların bir bölümü satılmış, bir bölümü sürüye katılmış. Zeynep sağım ve bakımı büyük ölçüde üstlenmiş. Mal rejimi tasfiyesi davasında hâkim şunlara bakar: ilk otuz koyunun miras olduğuna dair delil var mı; sığırların alım parası nereden geldi; kuzuların satış geliri nereye gitti; Zeynep’in emeği karşılıksız mı kaldı; sürünün bugünkü sayısı ve değeri nedir. Bu verilere göre hangi hayvanın hangi kesimde sayılacağı belirlenir; sonucu önceden söylemek mümkün değildir.

Sık yapılan hatalar

İlk hata, kayıt tutmamaktır. Satış fişlerini, yem alım belgelerini, veteriner raporlarını saklamak mal rejimi hesabında ağır basar. İkinci hata, sürüyü bir bütün sayıp kişisel mal ile edinilmiş mal ayrımını yapmamaktır; kuzulu bir koyun sürüsünün yarısı kişisel, yarısı edinilmiş olabilir. Üçüncü hata, hayvanların fiilen kimde olduğuna güvenip hukuki sahipliği düşünmemektir. Dördüncü hata da süreyi atlamaktır; boşanmadan doğan dava hakları, kararın kesinleşmesinden itibaren bir yıl sonra zamanaşımına uğrar (TMK m. 178); mal rejimi tasfiyesi için süre ayrıca değerlendirilmelidir.

Kişisel ve edinilmiş mal ayrımı için kişisel mallar nelerdir yazısına göz atabilirsiniz.

Sürünüzün hesabını yaptırmak için neye ihtiyaç var?

Dosyanızda hayvancılıkla ilgili belgeler çok parçalı olur. İlk görüşmede evlilik tarihi, sürünün evlilik başındaki durumu, satın alma ve satış belgeleri, miras kalan hayvanlara dair kayıtlar, varsa hayvancılık kredisi sözleşmesi ve bugünkü hayvan sayısı yararlı olur. Bunları eksiksiz toparlayamıyorsanız eldeki bilgilerle de başlayabiliriz.

Sürünüzün sizin için ne anlama geldiği, belgelerin gücüne ve eşinizle yaşadığınız tarihe göre değişir. Telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak durumunuzu anlatabilirsiniz; iletişim sayfasında ulaşım bilgilerimiz var, aile hukuku sayfasından hizmet alanımızı inceleyebilirsiniz.