Çocukla Şahsi İlişki Kurulması: Görüşme Düzeni Nasıl Belirlenir?

Boşanma, anne ve babanın birlikte yaşamasını sona erdirir; ancak çocuğun her iki ebeveynle ilişki kurma ihtiyacı devam eder. Velayet ebeveynlerden birine verildiğinde, diğer ebeveynin çocukla bağının kopmaması için hukuk kişisel ilişki (uygulamada şahsi ilişki) kurumunu düzenler. Bu yazıda görüşme düzeninin nasıl belirlendiğini, hangi durumlarda sınırlandırılabileceğini ve uygulamada karşılaşılan sorunları açıklıyoruz.

Kişisel İlişki Hakkının Dayanağı

Türk Medeni Kanunu (TMK) m. 323’e göre ana ve babadan her biri, velayeti altında bulunmayan veya kendisine bırakılmayan ergin olmayan çocuğu ile uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir.

Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme m. 9/3 de ebeveynlerinden biri veya her ikisinden ayrı düşmüş çocuğun, yararına aykırı olmadıkça her iki ebeveyniyle düzenli kişisel ilişki ve doğrudan temas kurma hakkını tanır.

Bu nedenle kişisel ilişki yalnızca ebeveynin hakkı değil, aynı zamanda çocuğun hakkıdır. Boşanma davasında hâkim velayeti düzenlerken kişisel ilişkiyi de kendiliğinden düzenler (TMK m. 182).

Görüşme Düzeni Nasıl Belirlenir?

Kanun kişisel ilişkinin süresini ve şeklini belirlemez; hâkim çocuğun yararını gözeterek “uygun” bir düzen kurar. Değerlendirmede şu unsurlar dikkate alınır:

• Çocuğun yaşı ve gelişim düzeyi,
• Çocuğun okul ve etkinlik programı,
• Ebeveynlerin yaşadığı yer ve aralarındaki mesafe,
• Ebeveynin çalışma düzeni,
• Çocuk ile ebeveyn arasındaki bağın gücü,
• Varsa risk faktörleri,
• İdrak çağındaki çocuğun görüşü.

Uygulamada sık görülen bir düzen örneği

Bu tablo bağlayıcı bir standart değildir; her dosyada çocuğun koşullarına göre farklı bir düzen kurulabilir.

Yaşa Göre Görüşme Düzeni

Bebeklik dönemi: Çok küçük çocukların bakım veren ebeveynden uzun süre ayrı kalması uygun görülmeyebilir. Bu dönemde daha sık ancak kısa süreli ve yatılı olmayan görüşmeler tercih edilebilir.

Okul öncesi dönem: Çocuğun alışkanlıklarına göre kademeli olarak yatılı görüşmeler eklenebilir.

Okul çağı: Hafta sonu yatılı görüşmeler ve tatil dönemlerinde daha uzun süreler yaygındır. Okul programına uyum önemlidir.

Ergenlik: Çocuğun sosyal hayatı ve kendi tercihleri daha fazla dikkate alınır; esnek düzenlemeler gündeme gelebilir.

Kişisel İlişkinin Sınırlandırılması veya Kaldırılması

TMK m. 324’e göre:

• Ana ve baba, çocuğun diğer ebeveynle ilişkisini zedeleyen veya eğitimini zorlaştıran her şeyden kaçınmakla yükümlüdür.
• Kişisel ilişki çocuğun huzurunu tehlikeye düşürüyorsa, ebeveyn bu hakkı yükümlülüklerini ihlal ederek kullanıyorsa, çocukla ciddi olarak ilgilenmiyorsa veya başka önemli sebepler varsa kişisel ilişki kurma hakkı reddedilebilir veya kaldırılabilir.

Tamamen kaldırma ağır bir önlem olduğundan uygulamada öncelikle daha hafif çözümler değerlendirilir:

• Gözetim altında görüşme: Görüşmenin bir uzman veya güvenilir bir kişinin gözetiminde yapılması.
• Belirli yerde görüşme: Görüşmenin çocuk teslim merkezleri gibi uygun bir yerde yapılması.
• Yatılı olmayan görüşme: Riskin bulunduğu durumlarda yatılı kalmanın kaldırılması.
• Kademeli düzen: Uzun süre görüşülmemiş ebeveyn ile çocuk arasında ilişkinin kademeli olarak kurulması.

Büyükanne, Büyükbaba ve Diğer Kişilerle İlişki

TMK m. 325’e göre olağanüstü durumlarda, çocuğun yararına uygun düştüğü takdirde, kişisel ilişki kurma hakkı başka kişilere, özellikle hısımlara da tanınabilir. Uygulamada en sık gündeme gelen durum, ebeveynlerden birinin vefatı veya ilişkinin kopması nedeniyle büyükanne ve büyükbabaların torunlarıyla görüşme talebidir.

Kişisel İlişki Kararına Uyulmazsa

Velayet sahibi ebeveynin mahkemece belirlenen görüşme düzenine uymaması hâlinde:

• İcra yoluyla uygulama: Kişisel ilişki kurulmasına ilişkin ilamlar İcra ve İflas Kanunu m. 25/a çerçevesinde yerine getirilebilir.
• Tazyik hapsi: Kararlara aykırı davranan hakkında İİK m. 341 uyarınca şikâyet üzerine tazyik hapsi gündeme gelebilir.
• Velayet değişikliği: Sistematik ve haklı sebebe dayanmayan engelleme, velayetin değiştirilmesi sebebi olabilir.

Bu konuda çocuk teslimine uymamanın sonuçları ve velayet değişikliği davası yazılarımıza bakabilirsiniz.

Farklı Şehirlerde veya Ülkelerde Yaşayan Ebeveynler

Ebeveynlerin farklı şehirlerde yaşaması, kişisel ilişki düzeninin kurulmasını zorlaştırır. Bu durumda mahkemeler genellikle hafta sonu görüşmelerini azaltıp tatil dönemlerindeki süreleri uzatan düzenlemeler yapar. Örneğin yarıyıl tatilinin bir bölümü, yaz tatilinin birkaç haftası ve bayramların dönüşümlü olarak diğer ebeveynle geçirilmesi kararlaştırılabilir. Ulaşım giderlerinin kim tarafından karşılanacağı ve çocuğun kiminle seyahat edeceği de düzenlemede yer alabilir.

Ebeveynlerden birinin yurt dışında yaşaması hâlinde, çocuğun yurt dışına götürülmesi için diğer ebeveynin veya mahkemenin izni, çocuğun dönüşünün güvence altına alınması ve görüntülü görüşme gibi uzaktan iletişim araçları ayrıca düzenlenir. Bu tür durumlarda uluslararası çocuk kaçırma riskine karşı dikkatli davranılması önemlidir.

Uygulamada Sık Karşılaşılan Sorunlar

• Teslim saatlerine uyulmaması: Ebeveynlerin sürekli geç kalması çatışmayı artırır; kararda belirlenen saatlere uyulması önemlidir.
• Teslim sırasında tartışma: Çocuğun önünde yaşanan gerginlikler çocuğun görüşmeye karşı olumsuz tutum geliştirmesine yol açabilir.
• Yeni partnerle tanıştırma: Çocuğun yeni bir ilişkiye aniden dahil edilmesi uyuşmazlık konusu olabilir; çocuğun uyum süreci gözetilmelidir.
• Telefon görüşmelerinin engellenmesi: Kararda belirlenen iletişim hakkının kısıtlanması da karara aykırılık oluşturabilir.

Kişisel İlişki ve Nafaka Bağımsızdır

Uygulamada sıkça yapılan bir hata, nafaka ödenmediği için çocuğun diğer ebeveynle görüşmesinin engellenmesidir. Kişisel ilişki hakkı ile nafaka yükümlülüğü birbirinden bağımsızdır. Nafaka ödenmezse icra yoluna başvurulmalı; çocuğun diğer ebeveynle ilişki kurma hakkı bu gerekçeyle kısıtlanmamalıdır.

Görüşme Düzeninin Değiştirilmesi

Çocuğun yaşının ilerlemesi, okul değişikliği, ebeveynlerden birinin taşınması veya risk faktörlerinin ortaya çıkması gibi durumlarda kişisel ilişki düzeninin değiştirilmesi TMK m. 183 kapsamında talep edilebilir.

Sonuç

Kişisel ilişki, boşanmadan sonra çocuğun her iki ebeveynle bağını koruyan temel bir haktır. Görüşme düzeni çocuğun yaşına ve koşullarına göre esnek biçimde belirlenir; ancak çocuğun huzuru tehlikedeyse sınırlandırılabilir. Aile hukuku alanında görüşme düzeninin belirlenmesi veya uygulanması konusunda bizimle iletişime geçebilirsiniz.