Çek Düzenlenmesinde Dikkat Edilecek Hususlar

Çek, ticari hayatta nakit yerine geçen ve yaygın olarak kullanılan bir ödeme aracıdır; ancak kambiyo senedi niteliği taşıması nedeniyle şekil şartlarına sıkı sıkıya bağlıdır. Bu yazıda çek düzenlenirken dikkat edilmesi gereken hususlar, olası riskler ve alınabilecek önlemler ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır.

Çekin Zorunlu Unsurları

TTK m. 780 uyarınca çekte bulunması gereken zorunlu unsurlar arasında senet metninde “çek” kelimesi, belirli bir bedelin ödenmesi için kayıtsız ve şartsız havale, muhatap bankanın adı, ödeme yeri, düzenlenme tarihi ve yeri ile düzenleyenin imzası yer alır. Bu unsurlardan birinin eksik olması, kanunda öngörülen tamamlayıcı yorum kuralları uygulanamıyorsa, senedin çek olarak geçerliliğini ortadan kaldırabilir.

Çekin Görüldüğünde Ödenmesi İlkesi

Çek, kanunen görüldüğünde ödenmesi gereken bir kıymetli evraktır; düzenleyenin çek üzerine yazdığı ileri bir tarih (ileri tarihli çek uygulaması), çekin bu niteliğini hukuken değiştirmez. Bankaya ibraz edildiğinde, düzenlenme tarihinden bağımsız olarak yasal ibraz süreleri işlemeye başlar. Bu husus, ileri tarihli çek alan kişilerin haklarının ne zaman doğduğunu doğru değerlendirmesi açısından önemlidir.

İbraz Süreleri

TTK m. 796 uyarınca bir çek, düzenlendiği yerde ödenecekse on gün, düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecekse bir ay içinde muhatap bankaya ibraz edilmelidir. Yurt dışında düzenlenen çeklerde, düzenlenme ve ödeme yerinin aynı veya farklı kıtada olmasına göre bir veya üç aylık süreler uygulanır. Bu sürelerin düzenlenme tarihini izleyen günden itibaren hesaplandığına dikkat edilmelidir.

Çekin Devri: Ciro

Emre yazılı çekler, poliçe ve bonoda olduğu gibi ciro yoluyla devredilebilir. Hamiline yazılı çekler ise teslimle devredilir. Ciro edilen bir çekte, cirantalar da çekin ödenmemesi hâlinde hamile karşı sorumlu hâle gelir; bu nedenle ciro zincirinin düzgün ve kesintisiz olması, hamilin haklarını takip edebilmesi açısından önemlidir.

Karşılıksız Çek Riskine Karşı Önlemler

Çek alırken düzenleyenin mali durumu ve çek hesabı geçmişi hakkında bilgi edinilmesi, karşılıksız çıkma riskini azaltan önemli bir tedbirdir. Bankalar, çek hesabı sahiplerine ilişkin belirli bilgileri (çek hesabı sayısı, ibraz edilmemiş çek adedi ve tutarı, çek hesabı açma yasağı bulunup bulunmadığı gibi) düzenlemeler çerçevesinde paylaşabilir. Ayrıca yüksek tutarlı işlemlerde çek yerine banka teminat mektubu veya havale gibi daha güvenli ödeme yöntemlerinin tercih edilmesi de bir risk azaltma stratejisidir.

Çek Bedelinin Kısmen Ödenmesi

Muhatap banka, çek hesabında çek bedelinin tamamını karşılayacak kadar karşılık bulunmaması hâlinde, hamilin talebi üzerine kısmi ödeme yapmakla yükümlü olabilir. Hamil, bu kısmi ödemeyi kabul etmek zorundadır; ödenmeyen kısım için ise kambiyo hukukundan doğan haklarını (başvurma hakkı, icra takibi) kullanmaya devam edebilir.

Çekte Zamanaşımı

TTK m. 814 uyarınca hamilin, cirantalara, düzenleyene ve diğer çek borçlularına karşı sahip olduğu başvurma hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Bu süre, çekin niteliği gereği poliçe ve bonoya kıyasla daha kısa bir zaman dilimini kapsadığından, hamilin haklarını takip etme konusunda gecikmemesi büyük önem taşır.

Çek Hamilinin Bankaya Kısmi Ödeme Talebi

Çek hesabındaki karşılığın çek bedelinin tamamını karşılamaması hâlinde, hamil bankadan mevcut karşılık kadar kısmi ödeme yapılmasını talep edebilir ve banka bu talebi karşılamakla yükümlüdür. Hamil bu kısmi ödemeyi reddedemez; ödenmeyen kısım için düzenleyene ve varsa cirantalara karşı kambiyo hukukundan doğan haklarını kullanmaya devam edebilir. Bu düzenleme, hamilin en azından kısmi bir tahsilat yapabilmesini güvence altına alır.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek, kuralların işleyişini göstermek amacıyla hazırlanmıştır ve gerçek bir dosyaya dayanmaz. Bir tedarikçi, müşterisinden aldığı çeki düzenlendiği yerde on günlük ibraz süresi içinde bankaya ibraz etmemiş ve süre sona ermiştir. Bu durumda tedarikçi, cirantalara karşı başvurma hakkını kaybedebilir; ancak düzenleyene karşı olan hakları, zamanaşımı süresi dolmadıkça devam edebilir.

Sonuç

Çek düzenlenirken ve kabul edilirken şekil şartlarına, ibraz sürelerine ve karşılıksız çıkma riskine dikkat edilmesi, hem düzenleyenin hem hamilin haklarının korunması açısından büyük önem taşır. Çekten doğan uyuşmazlıklarınızda ticaret hukuku alanında hukuki destek almanız önerilir.

Çekte Tahrifat ve Sahtecilik Riskine Karşı Dikkat

Çek üzerinde sonradan yapılan yetkisiz değişiklikler, hem hukuki hem cezai sonuçlar doğurabilir. TTK, tahrifattan sonra imza atanların değiştirilmiş metne, tahrifattan önce imza atanların ise asıl metne göre sorumlu olacağını öngörür. Bankalar tahrifat şüphesi taşıyan çeklerin ödemesini reddedebilir; bu nedenle çek düzenlerken tutarın hem rakamla hem yazıyla, boşluk bırakılmadan ve okunaklı biçimde yazılması, ayrıca çek defterinin yetkisiz erişime kapalı ve güvenli biçimde saklanması önerilir.

Karekod ile Çek Hesabı Sorgulama

2016 değişikliğiyle çeklere eklenen karekod, çek alacaklılarının ellerindeki çekle ilgili olarak çek hesabı sahibinin genel ödeme geçmişini sorgulayabilmesini sağlar. Bu şeffaflık aracı, çek almadan önce karşı tarafın ödeme alışkanlıkları ve varsa çek düzenleme yasağı hakkında bilgi edinilmesine imkân tanıyarak, karşılıksız çıkma riskinin önceden değerlendirilmesine katkı sağlar.

Çek Hesabı Açma Yasağının Sonuçları

Karşılıksız çek keşide etme suçundan mahkûm olan kişiler hakkında mahkeme, çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına hükmedebilir. Bu yasak, yalnızca ilgili kişinin kendi adına değil, bir sermaye şirketi adına çek düzenlemesi hâlinde şirketin yönetim organı üyeleri hakkında da uygulanabilir. Bu nedenle şirket adına çek düzenleme yetkisi verilecek kişilerin, böyle bir yasağa tabi olup olmadığının önceden kontrol edilmesi, şirketin çek işlemlerinin sorunsuz yürütülmesi açısından önemlidir.

Elektronik Çek ve Dijital Kayıt Sistemleri

Bankacılık sektöründeki dijitalleşmeyle birlikte, çek hesaplarına ve ibraz işlemlerine ilişkin kayıtların büyük bölümü elektronik ortamda tutulmaktadır. Bu elektronik kayıtlar, bir uyuşmazlık çıkması hâlinde çekin ibraz tarihinin ve karşılık durumunun tespitinde önemli bir delil kaynağı oluşturur; bu nedenle taraflar arasında bir ihtilaf öngörülüyorsa, ilgili banka kayıtlarının zamanında talep edilmesi önerilir.