Çek Ödenmezse Hamil Kime Başvurabilir? Protesto, Başvurma Tutarı ve Mücbir Sebep (TTK 808-811)

Çek, süresinde bankaya ibraz edildiği halde karşılıksız çıkarsa, hamilin haklarını korumak için atacağı ilk adımlar belirleyicidir. Hangi belgenin alınacağı, hangi sürede protesto veya eşdeğer belirleme yapılacağı ve kimlere başvurulabileceği, alacağın tahsilini doğrudan etkiler. Türk Ticaret Kanunu’nun 808-811. maddeleri bu konuları ayrıntılı düzenler. Bu yazıda ödenmeyen çekte hamilin başvuru haklarını, protestonun önemini, başvurma tutarının kapsamını ve mücbir sebep halini anlatıyoruz.

Başvurma Hakkının Şartları

TTK m. 808/1’e göre zamanında ibraz edilmiş olan çekin ödenmemiş olduğu ve ödememe halinin şu üç yoldan biriyle sabit bulunması halinde hamil, cirantalar, düzenleyen ve diğer çek borçlularına karşı başvurma haklarını kullanabilir:

1. Protesto: Resmi bir belge olan protestoyla.
2. Muhatabın beyanı: Muhatap tarafından, ibraz günü de gösterilmek suretiyle, çekin üzerine yazılmış olan tarihli bir beyanla. Uygulamada bankanın çekin arkasına veya ayrı bir belge olarak verdiği “karşılıksızdır” şerhi budur.
3. Takas odası beyanı: Bir takas odasının, çek zamanında teslim edildiği halde ödenmediğini tespit eden tarihli bir beyanıyla.

Bu belgelerden biri olmadan başvurma hakkı kullanılamaz; bu nedenle karşılıksız çıkan çekte ilk iş, ilgili belgeyi almaktır. Çek ibraz süreleri için çek ibraz süresi ve ibraz süresi geçtikten sonra çekin durumu yazısına bakabilirsiniz.

Protestonun Süresi

TTK m. 809’a göre protesto veya buna denk olan belirleme, ibraz süresinin geçmesinden önce yapılmalıdır. İbraz, sürenin son gününde yapılırsa, protesto veya buna denk belirleme izleyen iş gününde de yapılabilir. Bu düzenleme, ibrazın son gün yapılması halinde hamile ek bir gün tanır. Süreyi kaçıran hamil, başvurma hakkını kaybedebilir; bu nedenle özellikle süre sonuna yakın ibrazlarda dikkatli olunmalıdır. Uygulamada bankanın karşılıksızdır şerhi çoğu zaman ibrazla aynı anda verildiğinden protesto çekmek gerekmez; ancak bu şerhin usulüne uygun ve tarihli olması önemlidir.

Kimlere Başvurulabilir?

Başvurma hakkı, çeki imzalayan tüm borçlulara yönelir: düzenleyen, cirantalar ve avalistler. Bu kişiler hamile karşı müteselsilen sorumludur. Hamil, dilediği borçluya, dilediği sırayla başvurabilir; sıra gözetmek zorunda değildir. Bir borçluya karşı yapılan başvuru diğerlerine karşı hakkı ortadan kaldırmaz. Rücu ilişkileri için kambiyo senedinde rücu hakkı yazısı yol göstericidir. Ciro ve devir ile aval kuralları için kambiyo senedinde ciro ve devir ve aval nedir aval verenin sorumluluğu yazılarına bakabilirsiniz.

Başvurma Yoluyla İstenebilecek Tutar

TTK m. 810/1’e göre hamil başvurma yolu ile şunları isteyebilir:

• Çekin ödenmemiş bedeli: Çekte yazılı ve ödenmemiş olan tutar.
• Faiz: İbraz gününden itibaren bu tutarın faizi.
• Giderler: Protestonun veya buna denk olan belirlemenin ve gönderilen ihbarnamelerin giderleri ile diğer giderler.
• Komisyon: Çek bedelinin binde üçünü aşmamak üzere komisyon ücreti.

Bu kalemler, alacaklının alacağını tahsil ederken uğradığı zararları kapsar. Faizin ibraz gününden başladığı unutulmamalıdır; çekin düzenleme tarihinden veya vadeden değil, ibraz gününden itibaren faiz işler. Faiz oranı konusunda ticari alacaklarda temerrüt faizi oranı yazısı ek bilgi verir. Hamil bu tutarları icra takibiyle talep edebilir; kambiyo senetlerine özgü icra takibi için kambiyo senetlerine özgü icra takibi yazısına göz atabilirsiniz.

Mücbir Sebep Halinde Süreler

TTK m. 811/1’e göre kanunen belirli olan süreler içinde çekin ibrazı veya protesto edilmesi veya buna denk bir belirlemenin yapılması, bir devletin mevzuatı veya herhangi bir mücbir sebep gibi aşılması imkânsız bir engel nedeniyle gerçekleştirilememişse, bu işlemler için belirli olan süreler uzar. Hamil, mücbir sebebi gecikmeksizin kendi cirantasına ihbar etmeye ve bu ihbarı çeke veya alonja kaydedip, bunun altına yerini ve tarihini yazarak imzalamakla zorunludur (m. 811/2). Mücbir sebebin ortadan kalkmasından sonra hamil, çeki gecikmeksizin ödeme amacıyla ibraz etmek ve gereğinde protesto veya buna eş değerde bir belirlemeyi yaptırmak zorundadır (m. 811/3).

Mücbir sebep ibraz süresinin bitiminden önce olmak şartıyla, hamilin bu sebebi kendinden önce gelen borçluya ihbar ettiği günden itibaren on beş günden fazla devam ederse, çekin ibrazına ve protesto çekilmesine veya buna eş değerde bir belirlemeye gerek kalmaksızın başvurma hakkı kullanılabilir (m. 811/4). Ancak yalnızca hamilin veya çeki ibraz etmek, protesto çekmek ya da aynı nitelikte bir belirlemeyi yaptırmakla görevlendirdiği kişinin kendileriyle ilgili olgular mücbir sebep sayılmaz (m. 811/5). Yani hamilin hastalığı, ihmali veya görevlendirdiği kişinin gecikmesi mücbir sebep olarak kabul edilmez.

Zamanaşımı

TTK m. 814/1’e göre hamilin, cirantalarla düzenleyene ve diğer çek borçlularına karşı sahip olduğu başvurma hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Çek borçlularından birinin diğerine karşı sahip olduğu başvurma hakları ise bu çek borçlusunun çeki ödediği veya çekin dava yolu ile kendisine karşı ileri sürüldüğü tarihten itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (m. 814/2). Bu süreler kaçırıldığında kambiyo hukukundan doğan haklar sona erebilir; ancak temel ilişkiden doğan alacak hakları ayrıca değerlendirilebilir. Zamanaşımı süreleri için bono ve çekte zamanaşımı süreleri yazısına bakabilirsiniz.

Karşılıksız Çek ve Bankanın Rolü

Çek karşılıksız çıktığında banka, kanunun gerektirdiği şerhi vermek zorundadır. Bankanın verdiği belgenin tarihi, ibraz gününü göstermesi ve çekin ödenmediğini açıkça belirtmesi önemlidir. Hamilin bankadan bu belgeyi alması ve saklaması, sonraki takip ve dava süreçlerinde temel delildir. Hamilin bankaya başvurusu ve haklarıyla ilgili ayrıntı için çek hamilinin bankaya başvuru hakkı yazısını, düzenleyenin karşılıksız çekle ilgili yükümlülükleri için karşılıksız çek kesme ve hukuki sonuçları yazısını okuyabilirsiniz.

Hamil İçin Pratik Adımlar

• Çeki ibraz süresi içinde bankaya veya takas odasına ibraz edin.
• Karşılıksızdır şerhini veya protesto belgesini mutlaka alın.
• Belge tarihlerini ve ibraz gününü kontrol edin.
• Faiz ve komisyon dahil başvurma tutarını hesaplayın.
• Süreleri (özellikle üç yıllık zamanaşımını) takvime işleyin.
• Borçlulara ihtar ve icra takibi için gerekli adımları hızla atın.

Sık Yapılan Hatalar

• Karşılıksız şerhini almadan icra takibine başlamak,
• Protesto veya denk belirlemeyi ibraz süresi geçtikten sonra yaptırmak,
• Hamilin kendi ihmalini mücbir sebep saymak,
• Faizi düzenleme tarihinden hesaplamak,
• Zamanaşımı süresini takip etmemek.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir tacir, alacağına karşılık aldığı çeki ibraz süresinin son günü bankaya götürür. Banka, çek karşılıksız olduğu için ibraz gününü de göstererek tarihli bir şerh verir. Tacir, bu belgeyle düzenleyene ve ciranta olan üçüncü kişiye başvurma hakkını kazanır. Çek bedeli, ibraz gününden itibaren faizi, giderler ve çek bedelinin binde üçünü aşmayan komisyon tutarı için icra takibi başlatır. Şerhi almasaydı başvurma hakkını kullanmakta zorlanacaktı.

Sonuç

Süresinde ibraz edilen çek ödenmezse, protesto, muhatabın tarihli beyanı veya takas odası beyanıyla ispat edilerek düzenleyen, ciranta ve diğer borçlulara başvurulabilir; çek bedeli, faiz, giderler ve komisyon istenebilir. Çek alacağınızın tahsili için ticaret hukuku alanında dosyanızı birlikte değerlendirebiliriz. İletişim sayfamızdaki telefon numarasından veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.