Çifte Vatandaş Eşle Boşanmada Hangi Ülkenin Hukuku Uygulanır?

İki pasaportla yaşayan insanlar için “hangi ülkenin hukuku?” sorusu, boşanma gündeme geldiğinde ilk kez ciddi bir mesele hâline gelir. Evlilik bir ülkede yapılmış, aile başka bir ülkede kurulmuş, eşlerden biri doğuştan, diğeri sonradan bir ikinci vatandaşlık kazanmış olabilir. Boşanma sebepleri, nafaka ve velayet hangi kanuna göre değerlendirilecek? Bir kişinin iki vatandaşlığı varsa kanun hangisini “millî hukuku” olarak sayar?

Aşağıda, Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun’un (MÖHUK) çifte vatandaşlık için koyduğu iki ayrı kuralı, bunların boşanma davasında nasıl işlediğini ve hangi durumlarda sonucun değişebileceğini anlatıyoruz.

Başlangıç noktası: müşterek millî hukuk

Boşanma ve ayrılık sebepleri ile hükümleri, eşlerin müşterek millî hukukuna tabidir. Eşler ayrı vatandaşlıktaysa müşterek mutat mesken hukuku, o da yoksa Türk hukuku uygulanır (MÖHUK m. 14). Boşanmış eşler arasındaki nafaka talepleri ile boşanmada velayet ve velayete ilişkin sorunlar da aynı kurala bağlıdır. Geçici tedbir taleplerine ise her durumda Türk hukuku uygulanır.

Burada “millî hukuk” sözcüğü vatandaşlığa dayanır. Tek vatandaşlığı olan kişi için bu kolaydır. Ancak iki devletin vatandaşı olan kişide “millî hukuk” belirsizleşir ve kanun burada devreye girer.

Kural 1: Türk vatandaşlığı da varsa, Türk hukuku

MÖHUK m. 4, yetkili hukukun vatandaşlık esasına göre belirlendiği hâllerde birden fazla devlet vatandaşlığına sahip olanlar hakkında iki ayrı kural koyar. Birinci kural şöyledir: bu kişiler aynı zamanda Türk vatandaşıysa Türk hukuku uygulanır (MÖHUK m. 4/1-b).

Bu kuralda, kişinin diğer vatandaşlığı ne olursa olsun, Türk vatandaşlığı öne geçer. Kişinin hangi vatandaşlığı daha uzun süredir taşıdığı, hangisiyle daha çok bağı olduğu bu kuralda sorulmaz. Ölçüt tek ve açık: Türk vatandaşlığının varlığı.

Kural 2: Türk vatandaşı değilse, daha sıkı ilişkili devletin hukuku

İkinci kural Türk vatandaşı olmayan çifte vatandaşlar içindir: birden fazla devlet vatandaşlığına sahip olup aynı zamanda Türk vatandaşı olmayanlar hakkında, daha sıkı ilişki hâlinde bulundukları devlet hukuku uygulanır (MÖHUK m. 4/1-c).

Bu kuralda kesin bir ölçüt yok; “daha sıkı ilişki” ifadesi hâkime olayın bütününe bakma imkânı tanır. Kanun hangi unsurların tartılacağını sayarak bağlamamıştır. Oturulan yer ve aile bağları gibi unsurların tartılması akla gelir, ama bunları belirleyen bir liste kanunda yoktur. Bu nedenle iki yabancı pasaportu olan kişilerde sonucu önceden söylemek kolay değildir.

Diğer grup: vatansız ve mülteciler

Aynı maddenin ilk bendi vatansızlar ve mülteciler için ayrı bir sıralama koyar: yerleşim yeri hukuku, bulunmadığı hâllerde mutat mesken, o da yoksa dava tarihinde bulunduğu ülke hukuku (MÖHUK m. 4/1-a). Burada konu çifte vatandaşlık değil, vatandaşlık eksikliğidir; ama aynı maddede olduğu için sıkça birlikte anılırlar.

Vatandaşlık ne zamanki duruma göre belirlenir?

Yetkili hukukun vatandaşlık, yerleşim yeri veya mutat mesken esaslarına göre belirlendiği hâllerde, aksine hüküm olmadıkça dava tarihindeki vatandaşlık, yerleşim yeri veya mutat mesken esas alınır (MÖHUK m. 3). Bu madde “değişken ihtilaflar” adıyla anılan sorunu çözer: vatandaşlık zaman içinde değişebilir ve hangi anın esas alınacağı belirlenmiştir.

Bunun pratik sonucu şudur: evlilik sırasında bir vatandaşlığa sahip olmanız, davadan önce başka bir vatandaşlık kazanmış ya da kaybetmişseniz sonucu belirlemez. Hâkim, dava açıldığı gündeki durumu değerlendirir. Bu kural, hukuk uygulanan alan bakımından bir öngörülebilirlik sağlar; ama sonucu etkilemek amacıyla vatandaşlık değişikliği yapılmasının sonuçları ayrıca tartışılabilir. Bu tür bir adım atmadan önce dosyanın bütününe göre değerlendirme yapmak gerekir.

Eşlerin vatandaşlık durumlarına göre tablolar

Kanundaki kuralların birlikte çalışması birkaç tabloda görülebilir. Bunlar varsayımsal kurgulardır; her biri kanun metninin okunmasından çıkar.

İlk tabloda iki eş de yalnız Türk vatandaşıdır. Müşterek millî hukuk Türk hukukudur ve boşanma sebepleri ve hükümleri Türk hukukuna göre değerlendirilir.

İkinci tabloda iki eş de yalnız aynı yabancı devletin vatandaşıdır. Müşterek millî hukuk o devletin hukukudur. Türk mahkemesi davaya bakarsa o hukuku uygular.

Üçüncü tabloda eşlerden biri Türk ve başka bir devletin vatandaşı, diğeri yalnız o diğer devletin vatandaşıdır. İlk eşin millî hukuku MÖHUK m. 4/1-b gereği Türk hukukudur. İkinci eşin millî hukuku diğer devletin hukukudur. Metne göre eşler ayrı vatandaşlıkta sayılır ve müşterek mutat mesken hukukuna, o da yoksa Türk hukukuna bakılır. Bu tablo, çifte vatandaşlığın tek bir hukukta buluşmayı sağlamayabileceğini gösterir. Bu tür karışık durumlarda uygulamada farklı görüşler tartışılabilir; dosyada vatandaşlık belgeleri titizlikle toplanmalıdır.

Dördüncü tabloda her iki eş de Türk vatandaşı olmayan ve iki ayrı yabancı pasaportu taşıyan kişilerdir. Her biri için ayrı ayrı daha sıkı ilişkili devlet hukuku araştırılır. Bu araştırma iki kişide aynı hukuku gösterirse müşterek millî hukuk oluşur; göstermezse müşterek mutat mesken hukukuna, o da yoksa Türk hukukuna geçilir.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Kadın hem Türk hem başka bir devletin vatandaşı, erkek ise yalnız o başka devletin vatandaşı. Çift on yıldır Türkiye’de oturuyor, ikisinin de yerleşim yeri Türkiye. Dava Türkiye’de açılıyor.

Kadının millî hukuku, Türk vatandaşlığı da bulunduğu için Türk hukukudur. Erkeğin millî hukuku diğer devletin hukukudur. Eşler ayrı vatandaşlıkta olduğundan müşterek mutat mesken hukukuna bakılır. İkisinin de mutat meskeni Türkiye ise Türk hukuku uygulanır. Burada vatandaşlık kuralı sonucu doğrudan belirlemez; mutat mesken kuralına geçişi sağlar. Bu örnek gerçek bir dosyayı anlatmaz; kuralların sırasını göstermek içindir.

Mutat mesken nedir?

Mutat mesken, kişinin fiilen yaşadığı ve hayatını sürdürdüğü yeri anlatan hukuki bir kavramdır. Kanunun m. 14’teki sıralamada millî hukukun bulunmadığı hâllerde devreye girer. Mutat meskenin tespiti de olaya bağlıdır. Kanun bu kavramın ayrıntısını boşanma maddesinde tanımlamaz; hâkim, eşlerin birlikte yaşadığı yeri ve hayatlarını fiilen nerede sürdürdüklerini değerlendirir.

Kamu düzeni ve yabancı hukukun içeriği

Hukukun belirlenmesi yetmez. Hangi yabancı hukuk uygulanacaksa hâkimin onu kendiliğinden araştırması gerekir (MÖHUK m. 2); bunu boşanma davasında yabancı hukukun içeriği nasıl tespit edilir yazısında anlattık. Yabancı hukukun bir hükmü Türk kamu düzenine açıkça aykırıysa o hüküm uygulanmaz (MÖHUK m. 5); bu konu için yabancı hukuk boşanmayı sınırlıyorsa kamu düzeni itirazı yazısına bakabilirsiniz.

Mahkemenin davaya bakıp bakamayacağı ayrı bir sorudur: TMK m. 168 uyarınca eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesi yetkilidir. Bunun anlatımı için Türk mahkemesi yabancı eşin boşanma davasına bakabilir mi yazısına göz atabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

Birinci hata, eşlerden birinde Türk vatandaşlığı bulunmasının davaya doğrudan Türk hukukunun uygulanması anlamına geldiğini sanmaktır. Kanun, Türk vatandaşlığı olan kişinin millî hukuku olarak Türk hukukunu esas alır, ama müşterek millî hukukun bulunup bulunmadığı eşlerin ikisinin durumuna bakılarak belirlenir. İkinci hata, vatandaşlık belgelerini eksik toplamaktır; ikinci vatandaşlığın kazanıldığı tarih ve belge dava açısından önem taşır. Üçüncü hata, vatandaşlığın dava tarihine göre değerlendirileceğini unutmaktır. Dördüncü hata, çifte vatandaşlığı olan kişide tüm hukuk sorusunu yalnız vatandaşlıkla çözülür sanmaktır; ayrı vatandaşlık hâlinde sıra mutat mesken hukukuna gelir.

Vatandaşlık belgeleri ve ispat

Çifte vatandaşlık iddiası belgeyle gösterilir. Türk vatandaşlığı nüfus kayıtlarından anlaşılır; diğer vatandaşlığı gösteren pasaport, vatandaşlık belgesi ya da kimlik kartı dosyaya sunulmalıdır. İkinci vatandaşlığın ne zaman kazanıldığı, dava tarihi esas alındığı için (MÖHUK m. 3) önem taşır: dava açılmadan önce kazanılmış ya da kaybedilmiş bir vatandaşlık sonucu değiştirebilir. Belgelerin yabancı ülkeden temin edilmesi zaman alabilir, bu nedenle dava açmadan önce bu sürecin başlatılması yararlıdır.

Eşlerden biri diğerinin vatandaşlığı konusunda emin değilse, mahkeme ilgili kayıtları ilgili makamlardan isteyebilir. Kanun bu konuda ayrıntılı bir usul göstermez; hangi yolun izleneceği mahkemenin takdirindedir. Yine de tarafların kendi vatandaşlık durumlarını açık ve belgeli şekilde bildirmesi işi kolaylaştırır.

Hukuk belirlendikten sonra: içerik ve sınırlar

Uygulanacak hukuk bulunduktan sonra, yabancı hukuk çıkarsa onun içeriği tespit edilmelidir. Uygulanacak yabancı hukukun kanunlar ihtilafı kuralları başka bir hukuku yetkili kılıyorsa, bu durum yalnız kişinin hukuku ve aile hukukuna ilişkin ihtilaflarda dikkate alınır ve o hukukun maddi hukuk hükümleri uygulanır (MÖHUK m. 2/3). Boşanma aile hukukuna girdiği için, yabancı devletin kendi kanunlar ihtilafı kuralları başka bir hukuku gösterdiğinde bu gösterme dikkate alınabilir. Bu durum çifte vatandaşlık dosyalarında hukukun yeniden değişmesine yol açabileceğinden, ilk belirlenen hukukun son hukuk olduğunu varsaymamak gerekir.

Ayrıca belirlenen yabancı hukuk her zaman uygulanmaz. Yabancı hukukun bir hükmü somut olayda Türk kamu düzenine açıkça aykırıysa o hüküm uygulanmaz ve gerekli görülen hâllerde Türk hukuku uygulanır (MÖHUK m. 5).

Çifte vatandaşlıkta yetki ve pratik adımlar

Hukukun belirlenmesi ile mahkemenin yetkisi ayrı sorulardır. Türk mahkemesinin yetkisi TMK m. 168 ölçütlerine göre belirlenir. Eşlerden birinin yerleşim yerinin Türkiye’de olması ya da davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturulan yerin Türkiye olması yeterli olabilir. Yurt dışında yaşayan Türk vatandaşları için ayrı bir kural da vardır: yabancı ülke mahkemelerinde açılmadığı veya açılamadığı takdirde Türkiye’de dava görülür (MÖHUK m. 41). Bu konuyu yurt dışında açılamayan boşanma davası Türkiye’de açılabilir mi yazısında anlattık.

Çifte vatandaşlıkta dosyanız için neye bakılmalı?

Hangi hukukun uygulanacağı, vatandaşlıkların türüne, kazanılma zamanına ve eşlerin mutat meskenine göre değişir. Bu bilgi dosyanızdaki ayrıntıların yerine geçmez. Vatandaşlık belgelerinizi ve yaşam geçmişinizi birlikte değerlendirmek isterseniz telefonla arayabilir ya da WhatsApp’tan yazabilirsiniz. İletişim sayfasından büroya ulaşabilir, aile hukuku alanındaki diğer yazılara da göz atabilirsiniz.