Çocuğun Yurt Dışına Götürülmesi ve Lahey Çocuk Kaçırma Sözleşmesi

Farklı ülkelerde yaşayan ailelerin sayısı arttıkça, boşanma sürecinde ebeveynlerden birinin çocuğu diğerinin rızası olmadan yurt dışına götürmesi veya tatil dönüşünde geri getirmemesi daha sık karşılaşılan bir sorun hâline gelmiştir. Bu durum hem çocuk hem de geride kalan ebeveyn için ağır sonuçlar doğurur. Uluslararası hukuk bu soruna karşı etkili bir iade mekanizması kurmuştur. Bu yazıda uluslararası çocuk kaçırma kavramını, iade sürecini ve önleyici tedbirleri açıklıyoruz.

Lahey Sözleşmesi ve 5717 Sayılı Kanun

1980 tarihli Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yönlerine İlişkin Lahey Sözleşmesi, haksız olarak başka bir ülkeye götürülen veya orada alıkonulan çocukların mutad meskenlerinin bulunduğu ülkeye hızla iadesini amaçlar. Türkiye bu sözleşmeye taraftır.

Sözleşmenin Türkiye’deki uygulaması 5717 sayılı Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yönlerine İlişkin Kanun ile düzenlenmiştir. Kanun; merkezi makamın görevlerini, başvuru usulünü, görevli mahkemeyi ve iade kararlarının uygulanmasını belirler.

Sözleşmenin temel felsefesi şudur: velayet uyuşmazlığı, çocuğun kaçırılmadan önce yaşadığı ülkenin mahkemelerinde çözülmelidir. Ebeveynlerden birinin çocuğu başka bir ülkeye götürerek kendisine avantaj sağlaması engellenmelidir.

Haksız Götürme veya Alıkoyma Nedir?

Sözleşmeye göre çocuğun götürülmesi veya alıkonulması şu durumlarda haksız sayılır:

1. Çocuğun götürülmeden veya alıkonulmadan hemen önce mutad meskeninin bulunduğu devletin hukukuna göre bir kişiye veya kuruma ait velayet hakkının ihlal edilmesi,
2. Bu velayet hakkının götürme veya alıkoyma sırasında fiilen kullanılıyor olması veya götürme ya da alıkoyma olmasaydı kullanılacak olması.

Önemli noktalar:

• Sözleşme 16 yaşından küçük çocuklara uygulanır.
• Velayet hakkı, çocuğun yerleşim yerini belirleme hakkını da kapsar. Evlilik devam ederken birlikte velayeti olan ebeveynlerden birinin çocuğu diğerinin rızası olmadan yurt dışına götürmesi de haksız götürme olabilir.
• Başlangıçta rıza ile gerçekleşen bir yurt dışı seyahatin ardından çocuğun geri getirilmemesi haksız alıkoyma olarak değerlendirilebilir.

İade Süreci Nasıl İşler?

1. Merkezi makama başvuru

Türkiye’de merkezi makam Adalet Bakanlığı’dır. Çocuğu yurt dışına götürülen ebeveyn, gerekli belgelerle merkezi makama başvurur. Başvuru, çocuğun bulunduğu ülkenin merkezi makamına iletilir.

2. Gönüllü iade girişimi

Merkezi makamlar öncelikle çocuğun gönüllü olarak iadesini sağlamaya veya dostane bir çözüm bulunmasına çalışır.

3. İade davası

Gönüllü iade sağlanamazsa çocuğun bulunduğu ülkede iade davası açılır. Türkiye’de açılacak iade davalarında görevli mahkeme, 5717 sayılı Kanun uyarınca aile mahkemesidir. Bu davalar ivedilikle görülür.

4. Kararın uygulanması

İade kararı verilirse çocuk mutad meskeninin bulunduğu ülkeye iade edilir. Velayet uyuşmazlığı o ülkede çözülür.

Bir Yıllık Süre Önemlidir

Sözleşme m. 12’ye göre haksız götürme veya alıkoymanın gerçekleştiği tarihten itibaren bir yıl geçmeden iade başvurusu yapılmışsa, mahkeme çocuğun derhâl iadesine karar verir.

Bir yıl geçtikten sonra yapılan başvurularda da iade kararı verilebilir; ancak çocuğun yeni çevresine uyum sağladığı ispatlanırsa iade reddedilebilir. Bu nedenle kaçırma olayından sonra zaman kaybetmeden başvuru yapılması büyük önem taşır.

İadeyi Engelleyen İstisnalar

Sözleşme m. 13’e göre iade talebi şu durumlarda reddedilebilir:

Ayrıca sözleşme m. 20 uyarınca iadenin, talep edilen devletin insan haklarına ve temel özgürlüklere ilişkin temel ilkelerine aykırı olması hâlinde de iade reddedilebilir.

İstisnalar dar yorumlanır. Özellikle “ciddi tehlike” istisnası, olağan velayet tartışmalarında değil, çocuğun gerçekten ağır bir risk altında olduğu hâllerde uygulanır.

Sözleşmeye Taraf Olmayan Ülkeler

Çocuk Lahey Sözleşmesi’ne taraf olmayan bir ülkeye götürülmüşse bu mekanizma işlemez. Bu durumda:

• İkili adli yardımlaşma anlaşmaları,
• O ülkede velayet veya iade davası açılması,
• Türkiye’deki velayet kararının o ülkede tanınması ve tenfizi,
• Diplomatik yollar

değerlendirilebilir. Bu süreçler genellikle daha uzun ve belirsizdir.

Önleyici Tedbirler

Çocuğun yurt dışına götürülme riski bulunuyorsa önceden harekete geçmek çok daha etkilidir:

• Mahkemeden yurt dışına çıkış yasağı: Boşanma veya velayet davası sırasında çocuk hakkında yurt dışına çıkış yasağı tedbiri talep edilebilir.
• Pasaport işlemleri: Çocuğun pasaportunun kimde bulunacağı ve yeni pasaport alınması için rıza şartları düzenlenebilir.
• Protokolde açık düzenleme: Anlaşmalı boşanma protokolünde çocuğun yurt dışına çıkışı için diğer ebeveynin yazılı izninin gerekeceği yazılabilir.
• Kişisel ilişki düzeninde yer kısıtlaması: Görüşmelerin Türkiye sınırları içinde yapılacağı belirtilebilir.

Kişisel ilişki düzeni hakkında çocukla şahsi ilişki kurulması, pasaport ve seyahat izni hakkında boşanma sonrası çocuğun pasaport ve seyahat izni yazılarımıza bakabilirsiniz.

Türkiye’ye Getirilen Çocuk İçin İade Talebi

Lahey Sözleşmesi karşılıklı işler. Yabancı bir ülkede mutad meskeni bulunan çocuk, ebeveynlerinden biri tarafından haksız olarak Türkiye’ye getirilmişse, diğer ebeveyn kendi ülkesinin merkezi makamı aracılığıyla Türkiye’den çocuğun iadesini isteyebilir. Bu durumda Türkiye’deki aile mahkemesinde iade davası görülür. Türk vatandaşı olan ebeveynin çocuğu Türkiye’ye getirmiş olması, tek başına iadeyi engellemez; çünkü sözleşme vatandaşlığa değil, çocuğun mutad meskenine ve velayet hakkının ihlaline bakar. Bu nedenle yurt dışında yaşayan ailelerde çocuğun Türkiye’ye kalıcı olarak getirilmesi planlanıyorsa, önceden diğer ebeveynin rızasının alınması veya yetkili mahkemeden karar alınması büyük önem taşır.

Başvuruda Gerekli Belgeler

• Çocuğun kimlik veya doğum belgesi,
• Başvuran ebeveynin kimlik belgesi,
• Velayet hakkını gösteren belgeler (evlilik kaydı, velayet kararı),
• Çocuğun mutad meskenini gösteren belgeler (okul, adres kayıtları),
• Götürme veya alıkoyma tarihine ilişkin bilgiler,
• Çocuğun ve götüren ebeveynin bulunduğu yere ilişkin bilgiler,
• Mümkünse çocuğun fotoğrafı.

Sonuç

Uluslararası çocuk kaçırma durumlarında zaman en kritik unsurdur. Bir yıllık süre içinde merkezi makama başvurulması, çocuğun hızla iadesi ihtimalini önemli ölçüde artırır. Risk bulunan durumlarda ise mahkemeden önleyici tedbirler talep edilmesi en etkili korumadır. Aile hukuku alanında uluslararası çocuk kaçırma ve iade süreçleri için bizimle iletişime geçebilirsiniz.