Değer Artış Payı Alacağı (TMK 227): Eşin Malına Katkının Karşılığı

Evlilik süresince eşler çoğu zaman birbirlerinin mallarına katkıda bulunur. Bir eş, diğerinin evlilikten önce aldığı dairenin kredisini öder; bir diğeri eşine mirasla kalan evi kendi birikimiyle yeniler; bir başkası eşinin işyerinin kurulmasına sermaye verir. Boşanma aşamasında bu katkılar kaybolmaz. Türk Medeni Kanunu (TMK) m. 227, bu katkıların karşılığı olarak değer artış payı alacağını düzenler. Bu yazıda değer artış payının şartlarını ve hesaplanmasını açıklıyoruz.

Hukuki Dayanak

TMK m. 227/1’e göre eşlerden biri, diğerine ait bir malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına hiç ya da uygun bir karşılık almaksızın katkıda bulunmuşsa, tasfiye sırasında bu malda ortaya çıkan değer artışı için katkısı oranında ve malın tasfiye sırasındaki değerine göre alacak hakkına sahiptir. Bir değer kaybı söz konusu olduğunda katkının başlangıçtaki değeri esas alınır.

TMK m. 227/2’ye göre eşler, yazılı bir anlaşmayla değer artış payından feragat edebilecekleri gibi pay oranını da değiştirebilirler.

Değer Artış Payının Şartları

1. Diğer eşe ait bir mal: Katkı, tapuda veya sicilde diğer eş adına kayıtlı bir mala yapılmalıdır. Mal, diğer eşin kişisel malı veya edinilmiş malı olabilir.
2. Katkının türü: Malın edinilmesine (alım), iyileştirilmesine (tadilat, genişletme) veya korunmasına (bakım, onarım) yönelik olmalıdır.
3. Karşılıksızlık: Katkı hiç ya da uygun bir karşılık alınmadan yapılmış olmalıdır. Borç olarak verilen para bu kapsamda değildir.
4. Katkının ispatı: Katkı miktarı ve yapıldığı tarih ispat edilmelidir.
5. Talep: Değer artış payı talep edilmedikçe hesaplanmaz.

Katkı Türlerine Örnekler

Katkının Kaynağı Önemlidir

Değer artış payı hesabında katkının hangi mal grubundan yapıldığı önemlidir:

• Katkı, katkı yapan eşin kişisel malından yapılmışsa: Değer artış payı, katkı yapan eşin kişisel malına ait bir alacak olarak kalır ve doğrudan kendisine ödenir.
• Katkı, katkı yapan eşin edinilmiş malından yapılmışsa: Değer artış payı alacağı katkı yapan eşin edinilmiş malları arasında yer alır ve artık değer hesabına girer. Bu durumda alacak, katılma alacağı hesabı içinde yeniden paylaşım konusu olabilir.

Bu ayrım hesaplama sonucunu önemli ölçüde değiştirebilir.

Değer Artış Payı Nasıl Hesaplanır?

Yargıtay uygulamasında değer artış payı genel olarak şu formülle hesaplanır:

Değer artış payı = (Katkı miktarı ÷ Malın edinme değeri) × Malın tasfiye tarihindeki sürüm değeri

Örnek:

Değer kaybı hâli

Malın değeri artmamış, aksine azalmışsa, TMK m. 227/1’in son cümlesi uygulanır: katkının başlangıçtaki değeri esas alınır. Böylece katkı yapan eş, malın değer kaybından zarar görmez; en azından katkısının başlangıçtaki değerini talep edebilir.

Tasfiyedeki Yeri

Değer artış payı, tasfiyede katılma alacağından önce hesaplanır. Tasfiye sırası genel olarak şöyledir:

1. Malların kişisel ve edinilmiş olarak ayrılması,
2. Değer artış payının hesaplanması,
3. Denkleştirme alacaklarının hesaplanması,
4. Eklenecek değerlerin eklenmesi,
5. Artık değerin bulunması,
6. Katılma alacağının hesaplanması.

Değer artış payı alacakları, borçlu eşin edinilmiş mallarından veya kişisel mallarından hangisine ait olduğuna göre ilgili mal grubunun borcu olarak dikkate alınır. Tasfiyenin genel mantığı için edinilmiş mallara katılma rejimi yazımıza bakabilirsiniz.

Denkleştirme ile Farkı

TMK m. 230’daki denkleştirme, aynı eşin kendi mal grupları arasındaki aktarımları düzenler. Örneğin bir eşin kendi kişisel malı olan evin kredisini kendi edinilmiş mallarından (maaşından) ödemesi durumunda, bu eşin edinilmiş malları lehine denkleştirme alacağı doğar. Değer artış payı ise eşler arasındaki katkıları konu alır.

İspat

Değer artış payı talep eden eş, katkısını ve katkının miktarını ispat etmelidir. Başlıca deliller:

• Banka havale ve EFT kayıtları,
• Kredi ödeme belgeleri,
• Tadilat faturaları ve sözleşmeleri,
• Ziynet bozdurma kayıtları,
• Tanık beyanları,
• Malın edinme tarihindeki bedelini gösteren tapu ve satış belgeleri.

Uygulamada Sık Karşılaşılan Durumlar

Evlilik öncesi alınan evin kredisinin diğer eş tarafından ödenmesi: Erkek eş evliliğinden önce kredili bir daire almış, kredinin bir kısmını evlilik süresince kadın eş kendi maaşından ödemiştir. Kadının ödemeleri, erkek eşin kişisel malı olan daireye katkı niteliğindedir. Bu ödemeler kadının edinilmiş mallarından yapıldığından, değer artış payı alacağı kadının edinilmiş malları arasında değerlendirilir.

Eşin arsasına bina yapılması: Kadın eşe babasından miras kalan arsaya, evlilik süresince eşlerin birikimiyle ev inşa edilmiştir. Arsa kadının kişisel malıdır; ancak üzerindeki yapıya erkek eşin katkısı varsa, bu katkı oranında değer artış payı hesaplanabilir. Arsa ile yapının değerlerinin ayrı ayrı belirlenmesi hesaplama bakımından önem taşır.

Aile bağışının kime yapıldığı sorunu: Kadının ailesi, eşlerin birlikte alacağı ev için peşinat parası vermiş ve ev erkek eş adına tapuya tescil edilmiştir. Bu paranın kadına mı, erkek eşe mi, yoksa her ikisine birlikte mi bağışlandığı ispat edilmelidir. Paranın kadına bağışlandığı anlaşılırsa, kadının kişisel malından erkek eşin malına katkı yapılmış olur ve değer artış payı gündeme gelir.

Bilirkişi Raporuna Dikkat

Değer artış payı hesabında en sık itiraz konusu olan hususlar şunlardır:

• Malın edinme tarihindeki değerinin doğru belirlenip belirlenmediği,
• Katkının yapıldığı tarihin ve miktarının doğru tespit edilip edilmediği,
• Tadilat ve iyileştirme harcamalarının malın değerine etkisinin ayrıca incelenip incelenmediği,
• Katkının hangi mal grubundan yapıldığının doğru nitelendirilip nitelendirilmediği.

Bu konulardaki hatalar sonucu önemli ölçüde değiştirebileceğinden, bilirkişi raporuna süresi içinde gerekçeli itiraz yapılması önerilir.

Yazılı Feragat

TMK m. 227/2 eşlere, yazılı anlaşmayla değer artış payından feragat etme veya pay oranını değiştirme imkânı tanır. Bu anlaşma için kanunda resmî şekil öngörülmemiş, yazılı şekil yeterli görülmüştür. Anlaşmalı boşanma protokollerinde mal paylaşımından karşılıklı feragat hükümleri de değer artış payı taleplerini kapsayabilir. Protokol hazırlanırken feragatin kapsamının açıkça belirtilmesi önemlidir.

Sonuç

Değer artış payı, eşlerin birbirlerinin mallarına yaptığı katkıların boşanmada kaybolmamasını sağlar. Katkının kaynağı, miktarı ve malın değerindeki değişim hesaplama sonucunu belirler. Aile hukuku alanında eşinizin malına yaptığınız katkıların karşılığını değerlendirmek için bizimle iletişime geçebilirsiniz.