Boşanmada Değer Artış Payı ile Katılma Alacağı Aynı Davada İstenebilir mi?

Bu iki alacak sık karıştırılır, çünkü ikisi de aynı gün, aynı mal rejiminin kapanışında gündeme gelir. Kısa cevap şudur: değer artış payı ile katılma alacağı birbirinden bağımsız iki alacaktır ve mal rejiminin tasfiyesi sırasında aynı dava içinde, ayrı talep kalemleri olarak istenebilir. Karışıklık, ikisinin de “eşten para alma” gibi görünmesinden doğuyor. Oysa biri eşinizin malına yaptığınız somut bir katkının karşılığıdır, diğeri eşinizin evlilik boyunca edindiği malların net değerinden aldığınız paydır.

İki alacak neden birbirine karışıyor?

Edinilmiş mallara katılma rejiminde (yasal rejim) her eşin kişisel malları ve edinilmiş malları ayrı tutulur. Eşlerden biri, diğerinin malına para, emek ya da malzeme koyduğunda sonradan hesaplaşma gerekir. Bir eşin evlilik süresince çalışarak edindiği değerler ise artık değer hesabına girer. Bu iki ayrı olay, tasfiye sırasında iki ayrı alacak doğurur. Kanun da bunları farklı maddelerde düzenler: değer artış payı TMK m. 227’de, katılma alacağı TMK m. 236’da.

Bir yanlış anlama da şuradan çıkar: dosyada tek bir bilirkişi raporu vardır ve rapor tek bir toplam rakama bağlanır. Okur bu rakamın tek bir alacak olduğunu sanabilir. Oysa raporun içinde en az iki ayrı hesap yatar ve her birinin hukuki dayanağı farklıdır.

Değer artış payı: eşin malına yapılan katkının karşılığı

Eşlerden biri diğerine ait bir malın edinilmesine, iyileştirilmesine ya da korunmasına hiç ya da uygun bir karşılık almadan katkıda bulunmuşsa, tasfiye sırasında o malda ortaya çıkan değer artışı için katkısı oranında alacak hakkı doğar (TMK m. 227/1). Dikkat edilecek birkaç unsur var:

• Mal diğer eşe ait olmalıdır. Aynı eşin kişisel malı ile edinilmiş malı arasındaki katkı bu madde kapsamına girmez; o durum için TMK m. 230’daki denkleştirme devreye girer.
• Katkı karşılıksız ya da karşılığı yetersiz olmalıdır. Karşılığını aldıysanız (kira ödemesi, ücret gibi) alacak doğmaz.
• Alacak, malın tasfiye sırasındaki değerine göre hesaplanır. Mal değer kaybettiyse katkının başlangıçtaki değeri esas alınır.
• Mal daha önce satıldıysa hâkim, alacağı hakkaniyete uygun biçimde belirler.
• Eşler yazılı bir anlaşmayla değer artışından pay almaktan vazgeçebilir ya da pay oranını değiştirebilir.

Katkının para olması şart değildir; evin tadilatını bizzat üstlenmek, emek vermek de katkı sayılabilir, ancak bunun kanıtı daha zordur. Bu alacağın ayrıntıları için değer artış payı alacağı yazımıza bakabilirsiniz.

Katılma alacağı: artık değerin yarısı

Katılma alacağının mantığı farklıdır. Önce her eşin edinilmiş malları, mal rejiminin sona erdiği andaki durumlarına göre kişisel mallardan ayrılır (TMK m. 228). Bu malların toplam değerinden, onlara ilişkin borçlar çıkarılır; geriye kalan miktar “artık değerdir” (TMK m. 231). Kanun, değer eksilmesinin göz önüne alınmayacağını da ayrıca yazar; artık değer eksiye düşmez. Her eş, diğer eşe ait artık değerin yarısı üzerinde hak sahibi olur (TMK m. 236/1). Zina veya hayata kast nedeniyle boşanma hâlinde hâkim, kusurlu eşin artık değerdeki pay oranını hakkaniyete uygun biçimde azaltabilir ya da kaldırabilir.

Bu tablo, değer artış payından iki yönden ayrılır. Birincisi, katılma alacağında tek tek katkı aranmaz; sadece evlilik süresince edinilen mallar ve borçlar hesaba girer. İkincisi, alacak eşler arasında karşılıklıdır; iki taraf da diğerinin artık değerinin yarısı üzerinde hak sahibi olduğu için sonunda fark ödenir.

Hesap sırası: önce hangisi?

Kanunun yerleşim düzeni bir ipucu verir. Değer artış payı, “Malların geri alınması ve borçlar” başlığı altında (TMK m. 226-227), katılma alacağı ise “Eşlerin paylarının hesaplanması” ve “Artık değere katılma” başlıkları altında (TMK m. 228-236) düzenlenmiştir. Yani değer artış payı, malların geri alınması ve borçların düzenlendiği aşamada, artık değer hesabından önce ele alınır. Bu sıralama kanunun düzeninden çıkan bir okumadır; ayrıntıyı dosyanıza göre bir hukukçuyla netleştirmek gerekir.

Hesabın temel adımları sırasıyla şöyle ilerler:

1. Mal rejiminin sona erdiği tarih belirlenir. Boşanmaya karar verilirse mal rejimi dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer (TMK m. 225/2). Dava reddedilirse rejim bu yolla sona ermez.
2. Eşlerin malları kişisel ve edinilmiş olarak ayrılır; hangi malın kime ait olduğu tartışmalıysa iddia eden bunu ispatlar, ispat edilemeyen mal paylı mülkiyette sayılır (TMK m. 222).
3. Değer artış payı alacakları ve eşler arası borçlar belirlenir.
4. Edinilmiş mallar tasfiye anındaki değerleriyle hesaplanır (TMK m. 235), mallara ilişkin borçlar düşülür ve artık değer çıkar.
5. Her eşin diğerinin artık değerinin yarısı üzerindeki hakkı bulunur; alacaklar takas edilir.

Bu nedenle bilirkişi raporunu okurken yalnız son satıra değil, ara kalemlere de bakmak gerekir. Hesap tablosunda iki alacağın ayrı gösterilmediği bir rapor, eksik sayılabilir.

Varsayımsal bir örnek

Varsayımsal bir örnek düşünelim: Zeynep ve Kerem on iki yıllık evlidir. Kerem’e babasından bir daire miras kalmıştır; bu daire Kerem’in kişisel malıdır (TMK m. 220/2). Zeynep, evlilik süresince çalışarak biriktirdiği parayla daireyi baştan yenilemiş, mutfak ve banyoyu yaptırmıştır; karşılığında kira ya da başka bir ödeme almamıştır. Kerem’in ise evlilik boyunca edindiği bir araç ve birikmiş banka hesapları vardır; Zeynep’in de biriktirdiği para ve küçük bir arsası bulunmaktadır.

Bu dosyada iki ayrı alacak ortaya çıkar. Zeynep’in dairedeki katkısı değer artış payıdır: dairenin tasfiye anındaki değer artışı, Zeynep’in katkı oranına göre hesaplanır. Katılma alacağı ise her iki eşin edinilmiş mallarından borçlar düşüldükten sonra bulunacak artık değerlere dayanır. Belki Kerem’in artık değeri daha yüksektir, belki Zeynep’in. Hangisinin diğerine ne kadar borçlu çıkacağı, rapordaki rakamlara bağlıdır; bu örnekte sonuç tahmin edilemez. Önemli olan, iki alacağın dilekçede ayrı ayrı gösterilmesi ve her biri için ayrı delil sunulmasıdır.

Dava nasıl açılır, hangi talepler yazılır?

Değer artış payı ve katılma alacağı çoğunlukla boşanma davasından ayrı, mal rejiminin tasfiyesi davasında istenir. Bu davanın usulü, katılma alacağı nasıl hesaplanır başlıklı yazımızda ayrıntılı anlatılıyor. Burada iki noktayı vurgulayalım.

İlk nokta zamanaşımıdır. Boşanmadan doğan dava hakları için TMK m. 178’in bir yıllık süresi vardır; ancak mal rejimi tasfiyesinden doğan katılma alacağı bu bir yıllık süreye tabi değildir ve uygulamada genel on yıllık zamanaşımı kabul edilmektedir (TBK m. 146). Üçüncü kişilere karşı açılacak dava için ise süre çok daha kısadır: hakların zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren bir yıl ve her hâlde mal rejiminin sona ermesinden itibaren beş yıl (TMK m. 241); ayrıntı için katılma alacağı için üçüncü kişiye dava yazısına bakın.

İkinci nokta, rakamın belirsizliğidir. Dava açılırken değer artış payı ve katılma alacağının kesin miktarı bilinemez; bilirkişi raporu geldikten sonra ortaya çıkar. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nda kısmi dava yolu açıktır: alacağın yalnız bir kısmı dava edilebilir ve talebin kalan kısmı için ayrıca feragat edilmediği sürece hak kaybı doğmaz (HMK m. 109/1, 3). 7589 sayılı Kanunla eklenen düzenlemeye göre ise, alacağın yalnız bir kısmının dava edildiği durumlarda talep konusu, aynı davada bir defaya mahsus olmak üzere tahkikatın sona ermesine kadar artırılabilir (HMK m. 109/4). Belirsiz alacak davasına ilişkin eski HMK m. 107 ise yürürlükten kaldırılmıştır; bu nedenle dilekçeyi hazırlarken güncel metne bakmak gerekir. Bilirkişi raporuna karşı eksik gördüğünüz noktaları iki hafta içinde mahkemeye bildirmeniz gerekir (HMK m. 281).

Hangi mahkeme bakar, davada kimler taraf olur?

Mal rejimi tasfiyesi, aile hukukundan doğan bir uyuşmazlıktır ve aile mahkemesinin görev alanındadır; aile mahkemesi kurulmamış yerlerde asliye hukuk mahkemesi bu sıfatla bakar (4787 sayılı Kanun m. 2, 4). Davanın tarafları eşlerdir, eşlerden biri ölmüşse mirasçıları da hak sahibidir (TMK m. 236/1). Alacağın tahsili için eşin mallarını üçüncü kişilere kaçırmış olması ihtimali varsa, bunun için ayrı bir koruma ve ek dava yolu bulunur; bu konuda mal kaçırma ve eklenecek değerler yazısı ayrıntı verir. Davanın seyrini etkileyen önemli bir adım da bilirkişi incelemesidir; çünkü mahkeme, hukuk dışında özel veya teknik bilgi gerektiren konularda bilirkişiye başvurur (HMK m. 266) ve değerleme raporu iki alacağın rakamını belirler.

Sık yapılan hatalar

Uygulamada karşılaşılan başlıca yanlışlar şunlardır:

• Katkıyı kanıtlamadan dava açmak. Banka dekontu, fatura, ustaya yapılan ödeme kayıtları ve tanık dinletme listesi baştan hazırlanmalıdır.
• İki alacağı tek kalemde toplamak. Mahkeme hangi miktarın hangi hukuki dayanakla istendiğini ayırt edemezse, eksik inceleme riski doğar.
• Değer artışı yerine harcanan parayı istemek. Değer artış payı, harcadığınız tutarın iadesi değil, katkınızın malın değerindeki artışa oranıdır; bu yüzden malın tasfiye anındaki değeri belirleyicidir (değer kaybı varsa katkının başlangıçtaki değeri esas alınır, TMK m. 227/1).
• Eşin kişisel malı ile edinilmiş malını karıştırmak. Miras ya da bağışla gelen mal kişisel maldır; kira geliri gibi kişisel malın gelirleri ise edinilmiş mala eklenir (TMK m. 219).
• Yazılı anlaşmayı görmezden gelmek. Evlilik sırasında imzalanan bir belgede değer artış payından vazgeçilmişse, bu belge hak talebini doğrudan etkiler (TMK m. 227/3).

Ödemeye gelince, katılma alacağı ve değer artış payı aynî veya para olarak ödenebilir; derhâl ödemenin borçlu eşe ciddî güçlük doğuracağı durumlarda ertelenmesi istenebilir ve aksine anlaşma yoksa tasfiyenin sona ermesinden itibaren faiz yürütülür (TMK m. 239). Konut ve ev eşyası üzerindeki özel haklar ise yalnız ölüm hâlinde sağ kalan eş için düzenlenmiştir (TMK m. 240); boşanmada bu madde uygulanmaz.

Kendi dosyanızı birlikte değerlendirmek için

Elinizde dairenin tapu kaydı, tadilat faturaları, banka hareketleri ve tanık isimleri varsa, hangi alacağın hangi belgeye dayandığını bir hukukçuyla birlikte ayırmak, dava stratejisini baştan netleştirir. Dosyanız ayrıntıya bağlıdır; telefonla arayarak ya da WhatsApp’tan yazarak durumunuzu anlatabilirsiniz. Yazışma ve görüşme için iletişim sayfasındaki bilgileri kullanabilir, genel çerçeve için aile hukuku sayfasına göz atabilirsiniz. Mal rejimi konusunun geniş çerçevesi için edinilmiş mallara katılma rejimi ve boşanmada mal paylaşımı nasıl yapılır yazıları da okunabilir.