Eser Sözleşmesinde Teslim Sonrası Ne Yapılır? Gözden Geçirme, Ayıp İhbarı, Kabul ve Zamanaşımı

Bir eser sözleşmesinde iş tamamlanıp teslim edildiğinde, sürecin bittiği düşünülür. Oysa asıl uyuşmazlıklar çoğu zaman teslimden sonra başlar: iş sahibi eserde ayıp görür, yüklenici “kabul edildi” der, iş sahibi “gizli ayıptı” der. Bu tartışmaların çözümü, Türk Borçlar Kanunu’nun 474-478. maddelerinde düzenlenen gözden geçirme, ihbar, kabul ve zamanaşımı kurallarına bağlıdır. Bu yazıda eser sözleşmesinde teslim sonrasındaki süreci ve iş sahibinin hakları ile yükümlülüklerini anlatıyoruz. Eser sözleşmesinin genel yapısı için eser istisna sözleşmesi ve müteahhidin sorumluluğu ve ayıp süreleri için eser sözleşmesinde ayıp ve garanti süresi yazılarına da bakabilirsiniz.

Gözden Geçirme ve İhbar Yükümlülüğü (TBK m. 474)

TBK m. 474/1’e göre iş sahibi, eserin tesliminden sonra, işlerin olağan akışına göre imkân bulur bulmaz eseri gözden geçirmek ve ayıpları varsa bunu uygun bir süre içinde yükleniciye bildirmek zorundadır. Bu yükümlülük, satış sözleşmesindeki alıcının muayene ve ihbar yükümlülüğüne benzer (bu konuda alıcının muayene ve ayıp ihbar yükümlülüğü yazısına bakabilirsiniz). Eser sözleşmelerinde gözden geçirme, işin niteliğine göre uzman incelemesi gerektirebilir; örneğin bir yapının projeye uygunluğu, bir yazılımın işlevselliği veya bir makinenin verimi gibi. İş sahibi, teslimden sonra makul sürede bu incelemeyi yapmalı ve ayıpları yazılı bildirmelidir. Bildirim yapılmazsa eser kabul edilmiş sayılabilir.

Bilirkişi İncelemesi Hakkı (TBK m. 474/2)

Taraflardan her biri, giderini karşılayarak eserin bilirkişi tarafından gözden geçirilmesini ve sonucun bir raporla belirlenmesini isteyebilir. Bu hüküm, ayıp iddialarında ispat kolaylığı sağlar: taraflar mahkeme dışında da bilirkişi incelemesi yaptırabilir; özellikle teknik konularda tarafsız bir tespit, uyuşmazlığı kısaltır. İnceleme masrafını isteyen taraf karşılar; sonuçta haksız çıkan tarafa masraf yüklenebilir. Uygulamada teslim öncesi veya sonrasında yapılan bilirkişi incelemeleri, eserin ayıplı olup olmadığını, ayıbın niteliğini ve giderim masrafını belirlemede önemli rol oynar. Mahkemeler de yargılamada genellikle bilirkişi raporuna dayanır. Bilirkişi ve ispat konusunda alacak davasında ispat yükü ve deliller yazısına da göz atabilirsiniz.

İş Sahibinin Seçimlik Hakları (TBK m. 475)

Eserdeki ayıp sebebiyle yüklenicinin sorumlu olduğu hâllerde iş sahibi, şu seçimlik haklardan birini kullanabilir:

1. Sözleşmeden dönme: Eser, iş sahibinin kullanamayacağı veya hakkaniyet gereği kabule zorlanamayacağı ölçüde ayıplı ya da sözleşme hükümlerine aynı ölçüde aykırı olursa.
2. Bedel indirimi: Eseri alıkoyup ayıp oranında bedelden indirim isteme.
3. Bedelsiz onarım: Aşırı bir masrafı gerektirmediği takdirde, bütün masrafları yükleniciye ait olmak üzere eserin onarılmasını isteme.

İş sahibinin genel hükümlere göre tazminat isteme hakkı saklıdır. Ayrıca eser, iş sahibinin taşınmazı üzerinde yapılmış olup sökülüp kaldırılması aşırı zarar doğuracaksa, iş sahibi sözleşmeden dönme hakkını kullanamaz. Bu istisna, özellikle inşaat sözleşmelerinde önemlidir: yapı tamamlandıktan sonra yıkılıp kaldırılması aşırı zarara yol açtığından, iş sahibi bu durumda bedel indirimi veya onarım hakkıyla yetinmek zorundadır. Kat karşılığı inşaat sözleşmelerindeki uyuşmazlıklar için kat karşılığı inşaat sözleşmesi uyuşmazlıkları yazısına bakabilirsiniz.

İş Sahibine Yüklenebilen Ayıp (TBK m. 476)

Eserin ayıplı olması, yüklenicinin açıkça yaptığı ihtara karşın, iş sahibinin verdiği talimattan doğmuş bulunur veya herhangi bir sebeple iş sahibine yüklenebilecek olursa, iş sahibi eserin ayıplı olmasından doğan haklarını kullanamaz. Örneğin yüklenici, iş sahibinin seçtiği malzemenin uygun olmadığını yazılı ihtar etmiş, ancak iş sahibi ısrarla o malzemeyi kullandırmışsa, doğan ayıptan yüklenici sorumlu tutulamaz. Bu nedenle yüklenici, iş sahibinin hatalı talimatlarına karşı yazılı ihtar yapmalı ve ihtarını belgelemelidir. İş sahibi de yüklenicinin uyarılarını ciddiye almalıdır. Bu kural, tarafların iş birliği ve özen yükümlülüğünün bir sonucudur.

Eserin Kabulü ve Sonuçları (TBK m. 477)

Eserin açıkça veya örtülü olarak kabulünden sonra, yüklenici her türlü sorumluluktan kurtulur. Ancak onun tarafından kasten gizlenen ve usulüne göre gözden geçirme sırasında fark edilemeyecek olan ayıplar için sorumluluğu devam eder. İş sahibi gözden geçirmeyi ve bildirimde bulunmayı ihmal ederse, eseri kabul etmiş sayılır. Eserdeki ayıp sonradan ortaya çıkarsa iş sahibi, gecikmeksizin durumu yükleniciye bildirmek zorundadır; bildirmezse eseri kabul etmiş sayılır. Bu hükümlerin özeti şöyledir:

• Açık kabul: İş sahibi eseri kabul ettiğini açıkça bildirir (tutanak, yazı).
• Örtülü kabul: Eseri çekincesiz kullanmaya başlar, bedeli çekincesiz öder, iskân alır gibi davranışlar örtülü kabul sayılabilir.
• Kabul sayılma: Gözden geçirme ve bildirim ihmal edilirse eser kabul edilmiş sayılır.
• Gizli ayıp istisnası: Kasten gizlenen ve gözden geçirmede fark edilemeyen ayıplar için kabul yüklenicinin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz; sonradan ortaya çıkan ayıp gecikmeden bildirilmelidir.

Kabul sonrası ayıp iddialarında ispat yükü ve ihbar süresi kritik olduğundan, iş sahibinin eser tesliminde çekincelerini yazılı belirtmesi önerilir.

Ayıp Davalarında Zamanaşımı (TBK m. 478)

Yüklenici ayıplı bir eser meydana getirmişse, bu sebeple açılacak davalar, teslim tarihinden başlayarak şu sürelerin geçmesiyle zamanaşımına uğrar:

• Taşınmaz yapılar dışındaki eserlerde: iki yıl,
• Taşınmaz yapılarda: beş yıl,
• Yüklenicinin ağır kusuru varsa: ayıplı eserin niteliğine bakılmaksızın yirmi yıl.

Bu süreler, eserin niteliğine göre farklı koruma düzeyi sağlar: bina ve benzeri taşınmaz yapılarda ayıplar zamanla ortaya çıkabildiği için daha uzun süre tanınmıştır. Ağır kusur halinde ise yirmi yıllık süre, yüklenicinin özensizliğini cezalandırır. Bu sürelerin sözleşmeyle değiştirilememesi kuralı için zamanaşımı sözleşmeyle değiştirilemez, başlangıç ve dönemsel edimler yazısına bakabilirsiniz. Ayıp süresi ile ihbar süresini karıştırmamak gerekir: ihbar süresi hak kaybını, zamanaşımı ise dava hakkının süresini ifade eder.

Bedelin Muacceliyeti ve Kabulün Ödemeye Etkisi

TBK m. 479’a göre iş sahibinin bedel ödeme borcu, eserin teslimi anında muaccel olur. Eserin parça parça teslim edilmesi kararlaştırılmış ve bedel parçalara göre belirlenmişse, her parçanın bedeli onun teslimi anında muaccel olur. Bu nedenle teslim ve kabul, hem ayıp haklarını hem de ödeme yükümlülüğünü doğrudan etkiler. İş sahibi ayıp nedeniyle bedeli ödemeyi reddediyorsa, ayıbı zamanında ve yazılı bildirmiş olmalı; aksi halde temerrüde düşebilir. Götürü bedel ve fiyat artışı konusunda ise eser sözleşmesinde götürü bedel ve fiyat artışı yazısı yol göstericidir.

Uygulamada Pratik Adımlar

İş sahibi için:

1. Teslim sırasında eseri sözleşme ve projeyle karşılaştırarak inceleyin, eksikleri tutanağa yazın,
2. Teknik konularda bağımsız bir uzmana kontrol yaptırın veya bilirkişi incelemesi isteyin,
3. Ayıpları gecikmeden ve yazılı olarak yükleniciye bildirin,
4. Seçimlik hakkınızı (dönme, indirim, onarım) açıkça belirtin,
5. Kabul tutanağına çekincelerinizi yazın; çekincesiz ödeme ve kullanımdan kaçının,
6. Zamanaşımı sürelerini takip edin.

Yüklenici için:

1. İş sahibinin hatalı talimatlarına karşı yazılı ihtar yapın,
2. Teslim tutanağını ayrıntılı düzenleyin ve iş sahibinin imzasını alın,
3. Ayıp bildirimlerine hızlı ve belgeli yanıt verin,
4. Bilirkişi incelemesi talebi halinde iş birliği yapın.

Sık Yapılan Hatalar

• Teslimden sonra eseri gözden geçirmeden kullanmaya başlamak,
• Ayıbı yazılı bildirmemek veya geç bildirmek,
• Kabul tutanağına çekince yazmadan imza atmak,
• İş sahibi olarak yüklenicinin ihtarına rağmen hatalı talimatta ısrar etmek,
• Zamanaşımı sürelerini karıştırmak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir iş sahibi, dükkânının tadilatını bir yükleniciye yaptırır ve işi teslim alır. Bir hafta içinde zemin kaplamasında kabarmalar fark eder ve durumu fotoğraflarla yükleniciye yazılı bildirir; bedelsiz onarım ister. Yüklenici, zemin hazırlığında iş sahibinin talimatı olduğunu ve daha önce uyardığını ileri sürer. İş sahibi bilirkişi incelemesi ister; rapor ayıbın uygulama hatasından kaynaklandığını gösterirse, iş sahibi onarım veya bedel indirimi hakkını kullanır. Rapor, yüklenicinin yazılı ihtarına rağmen iş sahibinin talimatından doğduğunu gösterirse, iş sahibi haklarını kullanamaz.

Sonuç

Eser sözleşmesinde teslim sonrasındaki gözden geçirme, ihbar ve kabul kuralları, iş sahibinin haklarını ve yüklenicinin sorumluluğunu belirler. Bilirkişi incelemesi, seçimlik haklar ve zamanaşımı süreleri dikkatle takip edilmelidir. Eser sözleşmenizden doğan bir ayıp uyuşmazlığı için borçlar hukuku kapsamında dosyanızı birlikte inceleyebiliriz. İletişim sayfamızdaki telefon numarasından veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.