Bölünemeyen Borçta Birden Çok Alacaklı veya Borçlu Varsa Ne Olur? Kısmen İfa ve Halefiyet (TBK 84-85)

Bir borç ilişkisinde alacaklı veya borçlu birden fazla olduğunda, ya da borç kısmen ödenmek istendiğinde çok sayıda soru ortaya çıkar. Borçlu borcun bir kısmını ödeyebilir mi? Alacaklı bunu kabul etmek zorunda mı? Aynı taşınmazın birkaç kişi tarafından satın alınması halinde satıcı kime teslim edecek? Bir taşınmazın ortak mirasçıları borçluysa, tek başına ödeme yapan ne yapabilir? Türk Borçlar Kanunu m. 84 ve 85, bu sorulara yanıt verir. Bu yazıda kısmen ifa kuralını, bölünemeyen borçta alacaklıların ve borçluların durumunu ve halefiyeti anlatıyoruz. Kısmi ifanın genel mantığı için önce kısmi ifa ve alacaklının kabul zorunluluğu yazısına bakabilirsiniz.

Bölünebilir ve Bölünemeyen Borç

Borçlar, konularına göre bölünebilir veya bölünemez olabilir. Bölünebilir borç, konusu kısımlara ayrılabilen ve her kısmı kendi başına ifa edilebilen borçtur. Para borçları tipik bölünebilir borçlardır: yüz bin liralık borcun elli bin lirasının ödenmesi mümkündür. Bölünemeyen borç ise konusu, niteliği gereği bölünmeye elverişli olmayan borçtur. Örneğin belirli bir aracın teslimi, bir taşınmazın devri veya belirli bir eserin (heykel, yapı) yapılması bölünemeyen edimlerdir. Bir borcun bölünebilir veya bölünemez olması, birden çok alacaklı veya borçlu bulunduğunda büyük önem kazanır. Ayrıca sözleşmeyle bölünebilir bir edim de tarafların iradesiyle bölünemez sayılabilir.

Kısmen İfa: Alacaklının Reddetme Hakkı (TBK m. 84/1)

TBK m. 84/1’e göre borcun tamamı belli ve muaccel ise alacaklı kısmen ifayı reddedebilir. Bu kural, alacaklının menfaatini korur: alacaklı, borcun tamamını almayı beklerken parça parça ödemelerle uğraşmak zorunda kalmamalıdır. Kısmi ifayı reddetmek, alacaklıyı temerrüde düşürmez; çünkü borçlu tam ifa yapmamıştır. Bu nedenle borçlu, kısmi ödeme teklif ettiğinde alacaklı bunu reddederse, borçlu alacaklı temerrüdü iddiasında bulunamaz. Bu ilke, özellikle tek bir edimin bütün olarak ifasının beklendiği durumlarda önemlidir. Alacaklı ise kendi menfaatine olduğu takdirde kısmi ifayı kabul edebilir: örneğin alacağın bir kısmını hemen alıp kalanını taksitlendirebilir. Borçlu için de kısmi ödemenin ana borca mahsubu konusu ayrı bir düzenlemeye tabidir; bu konuda kısmi ödemenin ana borca mahsubu yazısına göz atabilirsiniz.

İkrar Edilen Kısımda Kısmi İfanın Kabulü (TBK m. 84/2)

Alacaklı kısmen ifayı kabul ederse, borçlu, borcun kendisi tarafından ikrar olunan kısmının ifasından kaçınamaz. Bu hüküm, borçlunun, borcun bir bölümünü kabul ettiği halde ihtilaflı kısım nedeniyle tamamını ödemekten kaçınmasını engeller. Örneğin borçlu, 100 bin liralık borcun 60 bin lirasının varlığını kabul edip 40 bin lirasına itiraz ediyorsa ve alacaklı kısmi ifayı kabul etmeye razıysa, borçlu en azından kabul ettiği 60 bin lirayı ödemekten kaçınamaz. Bu kural, borçluyu itiraz etmediği kısım bakımından sorumlu tutarak, alacaklının hiç değilse tartışmasız kısmı tahsil edebilmesini sağlar. İcra takiplerinde borçlunun kısmi itirazı ve kabul ettiği kısmın ödenmesi konularında da bu ilke yol göstericidir. İcra uygulamaları için icra ve iflas hukuku hizmet sayfamıza bakabilirsiniz.

Bölünemeyen Borçta Birden Çok Alacaklı (TBK m. 85/1)

Bölünemeyen bir borcun birden çok alacaklısı varsa, alacaklılardan her biri, borcun alacaklıların tamamına ifasını isteyebilir. Borçlu, edimini alacaklıların hepsine birden ifa etmek zorundadır. Bu hükmün önemli sonuçları vardır:

• Alacaklılardan her biri ifayı isteyebilir: Bir alacaklı, borçludan edimin tüm alacaklılara ifa edilmesini talep edebilir. Ancak edim kendisine tek başına ifa edilmez; tüm alacaklılara birlikte yapılmalıdır.
• Borçlunun tek alacaklıya ifası borcunu sona erdirmez: Borçlu, alacaklılardan yalnızca birine ifa ederek borcundan kurtulamaz; edimi hepsine birden yapmalıdır. Bu, borçluyu koruyan bir kuraldır: yanlış kişiye ifa yapıp bir daha ödeme yapmak zorunda kalma riskini önler.
• Alacaklılar arasındaki iç ilişki: Alacaklıların kendi aralarında edimin nasıl paylaşılacağı, iç ilişkiye göre belirlenir. Örneğin birlikte satın alınan bir aracın nasıl kullanılacağı ortakların anlaşmasına bağlıdır.

Örneğin üç kişi birlikte bir at satın almışsa ve satıcı atı teslim edecekse, üçüne birlikte teslim etmelidir; yalnızca birine teslim etmesi halinde diğer iki ortağın hakları sürer. Bu tür durumlarda ortak mülkiyet ve adi ortaklık kuralları da devreye girer. Adi ortaklık için adi ortaklık sözleşmesi ve ortakların sorumluluğu yazısına bakabilirsiniz.

Bölünemeyen Borçta Birden Çok Borçlu (TBK m. 85/2)

Bölünemeyen borcun birden çok borçlusu varsa, borçlulardan her biri borcun tamamını ifa etmekle yükümlüdür. Bu hükmün mantığı, borcun bölünemez olmasıdır: edim parçalanamayacağından, borçlulardan her biri borcun tamamını ifa etmekle yükümlü olur. Örneğin iki kişi birlikte belirli bir taşınmazı satmayı taahhüt etmişse, alıcı taşınmazın tamamının devrini borçlulardan her birinden isteyebilir. Bu, müteselsil borçluluğa benzer bir sonuç doğurur; ancak niteliği farklıdır: müteselsil borçlulukta borç bölünebilir olsa bile her borçlu tamamından sorumludur; bölünemeyen borçta ise borcun niteliği bunu gerektirir. Müteselsil borçluluğun genel kuralları için müteselsil borçluluk nedir ve birden çok sorumlunun müteselsil sorumluluğu yazılarına bakabilirsiniz.

İfada Bulunan Borçlunun Halefiyeti (TBK m. 85/3)

Durumun gereğinden aksi anlaşılmadıkça, ifada bulunan borçlu alacaklıya halef olur ve diğer borçlulardan payları oranında alacağını isteyebilir. Bu hüküm, borcun tamamını tek başına ifa eden borçlunun diğer borçlulara karşı rücu hakkını düzenler. İfa eden borçlu, kendi payından fazlasını ödediği ölçüde alacaklının haklarına halef olur ve diğer borçlulardan onların paylarını isteyebilir. Böylece borç yükü, borçlular arasında adil biçimde paylaştırılır. Paylar, iç ilişkide belirlenmemişse eşit sayılabilir; iç ilişkide farklı paylar kararlaştırılmışsa buna göre hesaplanır. Bu rücu hakkı için zamanaşımı ve ihtar gibi konular da dikkate alınmalıdır. Zamanaşımı için zamanaşımı sözleşmeyle değiştirilemez, başlangıç ve dönemsel edimler yazısına bakabilirsiniz. Rücu hakkının genel çerçevesi için tazminat davasında rücu hakkı yazısı da yararlıdır.

Uygulama Örnekleri

Bu hükümler pratikte şu durumlarda önem taşır:

• Ortak mirasçıların borçları: Miras bırakanın bölünemeyen bir borcu (örneğin belirli bir taşınmazı devretme borcu) mirasçılara geçtiğinde, mirasçılardan her biri borcun tamamını ifa etmekle yükümlü olabilir.
• Birlikte satın alınan mallar: Birden çok kişi bir araç, gayrimenkul veya makine satın aldığında, satıcının teslim borcu alacaklıların tamamına karşıdır.
• Ortak yüklenicilerin edimi: Birlikte bir yapı inşa etmeyi üstlenen yükleniciler, iş sahibine karşı borcun tamamından sorumlu olabilir.
• Kısmi ödeme tartışmaları: Fatura bedelinin bir kısmı tartışmalı iken tartışmasız kısmın ödenip ödenmeyeceği.

Sözleşme Hazırlarken Dikkat Edilecekler

Birden çok taraf içeren sözleşmelerde şu hususlar açıkça düzenlenmelidir:

• Borcun bölünebilir mi bölünemez mi olduğu ve nasıl ifa edileceği,
• Alacaklıların temsili (bir kişiye teslimin geçerli olması için yetki verilip verilmediği),
• Borçlular arasındaki pay oranları ve rücu esasları,
• Kısmi ifanın kabul edilip edilmeyeceği ve ödeme takvimi,
• Tartışmalı ve tartışmasız kısımların ödenme usulü.

Bu düzenlemeler, kanunun tamamlayıcı hükümlerinden farklı çözümler getirerek uyuşmazlıkları azaltabilir.

Sık Yapılan Hatalar

• Borçlu olarak kısmi ifa teklif edip alacaklının kabul etmek zorunda olduğunu sanmak,
• Bölünemeyen borçta tek alacaklıya ifa ederek borcun sona erdiğini düşünmek,
• Birden çok borçlu varken her borçlunun yalnızca payından sorumlu olduğunu sanmak,
• İfa eden borçlu olarak diğer borçlulara rücu hakkını bilmemek,
• Tartışmasız kısmı ödemekten kaçınıp temerrüde düşmek.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Üç kardeş, birlikte bir arsa satın almak üzere satıcıyla sözleşme yapar. Satıcı tapuyu devretmek için hazırdır. Arsa bölünemeyen bir edim olduğundan satıcı, devri üç kardeşin hepsi adına yapmalıdır; yalnızca birine devrederse diğerlerine karşı borcundan kurtulmaz. Öte yandan bu üç kardeş bir başka kişiye karşı bölünemeyen bir borçla sorumluysa, alacaklı borcun tamamını kardeşlerden herhangi birinden isteyebilir. Borcu tek başına ifa eden kardeş, alacaklıya halef olarak diğer iki kardeşten paylarını isteyebilir.

Sonuç

Kısmen ifa kural olarak alacaklının rızasına bağlıdır ve borçlunun ikrar ettiği kısmın ifasından kaçınması mümkün değildir. Bölünemeyen borçta alacaklılar ve borçlular bakımından özel kurallar uygulanır ve ifa eden borçlu diğerlerine rücu edebilir. Çok taraflı borç ilişkilerinizde borçlar hukuku kapsamında dosyanızı birlikte inceleyebiliriz. İletişim sayfamızdaki telefon numarasından veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.