Kıymetli Evrak Nedir? Senede Bağlı Hak, Devir Şekli ve Borcun Ödenmesi (TTK 645-650)

Ticari hayatta çek, bono, poliçe gibi senetlerle sıkça karşılaşırız. Bu senetler yalnızca birer belge değil, hakkın senetle bütünleştiği özel belgelerdir. Bu özel hukuki niteliğe sahip belgelere kıymetli evrak denir. Kıymetli evrakın devri, ödenmesi ve türünün değiştirilmesi, genel borçlar hukukundan farklı kurallara tabidir. Türk Ticaret Kanunu’nun 645-650. maddeleri bu genel kuralları düzenler. Bu yazıda kıymetli evrak kavramını ve temel kurallarını anlatıyoruz.

Kıymetli Evrakın Tanımı

TTK m. 645/1’e göre kıymetli evrak öyle senetlerdir ki bunların içerdikleri hak, senetten ayrı olarak ileri sürülemediği gibi başkalarına da devredilemez. Bu tanım, kıymetli evrakın özünü ortaya koyar: hak ve senet birbirinden ayrılamaz. Senedi elinde bulunduran kişi hakkı ileri sürebilir; senedi olmayan kişi hakkı da kullanamaz. Örneğin bir bonoyu kaybeden kişi, senedi ibraz edemediği için alacağını doğrudan bononun kendisine dayanarak isteyemez; iptal davası gibi özel yollara başvurması gerekir. Bu yolun ayrıntısı için kaybolan çek ve bonoda iptal davası yazısına bakabilirsiniz.

Kıymetli Evrak Türleri

Kıymetli evrak, alacaklının belirlenme şekline göre üç ana türe ayrılır:

• Nama yazılı senet: Belirli bir kişi adına düzenlenmiş ve devri için yazılı devir beyanı gereken senet.
• Emre yazılı senet: Belirli bir kişiye veya onun emrettiği kişiye ödenmesi öngörülen; ciro ile devredilebilen senet. Poliçe, bono ve çek emre yazılı olarak düzenlenebilir.
• Hamile yazılı senet: Senedi elinde bulunduran kişiye ödenecek olan; zilyetliğin devriyle devredilebilen senet.

Bu ayrım, senedin nasıl devredileceğini ve borçlunun kime ödeme yapması gerektiğini belirler. Bono ve poliçe gibi senetlerin düzenlenmesi için bono düzenlenmesi ve şartları ve police nedir nasıl düzenlenir yazıları yararlıdır.

Senetten Doğan Borç: Teslim Karşılığı Ödeme

TTK m. 646/1’e göre kıymetli evrakın borçlusu, ancak senedin teslimi karşılığında ödeme ile yükümlüdür. Yani borçlu, senedi geri almadan ödeme yapmak zorunda değildir. Bu kural, borçlunun aynı borç için ikinci kez ödeme yapma riskini önler; çünkü senet başka birinin elinde kalırsa o kişi de senede dayanarak ödeme isteyebilir. Ödemeden sonra senet borçluya teslim edilir ve borçlu bu senedi ödeme delili olarak saklar veya iptal eder.

Aynı maddenin ikinci fıkrasına göre hile veya ağır kusuru bulunmadıkça borçlu, vade geldiğinde, senedin niteliğine göre alacaklı olduğu anlaşılan kişiye ödemede bulunmakla borcundan kurtulur. Yani borçlu, senedi ibraz eden ve şekil bakımından hak sahibi görünen kişiye ödeme yaparsa, bu kişinin gerçekte hak sahibi olmadığı sonradan anlaşılsa bile, hile veya ağır kusuru yoksa borcundan kurtulur. Bu, borçlunun senetteki görünüşe güvenerek ödeme yapabilmesini sağlar. Borçlunun ödeme yaparken ciro silsilesinin düzenli olup olmadığını incelemesi beklenir. Ciro ve devir için kambiyo senedinde ciro ve devir yazısı yol gösterir.

Kıymetli Evrakın Devri

TTK m. 647/1’e göre mülkiyet veya sınırlı bir ayni hak kurulması amacıyla kıymetli evrakın devri için her halde senet üzerindeki zilyetliğin devri şarttır. Bunun yanında emre yazılı senetlerde ciroya, nama yazılı senetlerde yazılı bir devir beyanına da gerek vardır. Bu beyan kıymetli evrakın veya ayrı bir kâğıdın üzerine yazılabilir (m. 647/2). Kanun veya sözleşme ile başkalarının, bu arada özellikle borçlunun da devre katılmaları zorunluluğu öngörülebilir (m. 647/3). Yani devir işlemi üç unsurla tamamlanır: zilyetliğin geçmesi, senet türüne göre ciro veya devir beyanı ve gerekiyorsa üçüncü kişilerin katılımı. Zilyetlik olmadan yapılan bir devir, kıymetli evrak hukuku bakımından tamamlanmış sayılmaz.

Ciro ile Devir

TTK m. 648’e göre bütün hallerde ciro, poliçenin cirosuna ilişkin hükümler uyarınca yapılır; devir için ciro ve senedin zilyetliğinin geçirilmesi yeterlidir. Ciro, senedin arkasına yazılan ve senet üzerindeki hakkı devreden imzalı beyandır. Devredilebilen bütün kıymetli evrakın, senedin içeriğinden veya niteliğinden aksi anlaşılmadıkça, ciro edilmesi ve zilyetliğin geçirilmesiyle cirantanın hakları ciro edilene devrolunur (m. 649). Böylece ciro edilen kişi, senetten doğan tüm haklara sahip olur. Cironun türleri (tahsil cirosu, rehin cirosu, açık ciro gibi) ve sonuçları için poliçe hükümleri esas alınır. Ciro silsilesinin düzenli olması, senedin sağlam devrinin şartıdır.

Senedin Türünün Değiştirilmesi

TTK m. 650’ye göre nama veya emre yazılı senet, ancak kendisine hak verdiği ve borç yüklediği tüm kişilerin muvafakatıyla hamile yazılı senede dönüştürülebilir. Bu muvafakatın doğrudan senet üzerine yazılması gerekir. Hamile yazılı senetlerin nama veya emre yazılı senede dönüştürülebilmesi hususunda da aynı kural geçerlidir. Bu son halde hak veya borç sahibi kişilerden birinin muvafakatı bulunmazsa, bu dönüştürme, ancak dönüştürmeyi yapan alacaklı ile onun haklarına doğrudan doğruya halef olan kişi arasında hüküm ifade eder. Bu düzenleme, senedin türünün tek taraflı olarak değiştirilerek borçluların aleyhine sonuç doğurmasını önler. Örneğin borçlunun onayı olmadan emre yazılı senedi hamile yazılıya çevirmek mümkün değildir.

Kıymetli Evrak ve Alacağın Temliki Farkı

Kıymetli evrakın devri, adi alacağın devrinden farklıdır. Alacağın temlikinde alacaklı yazılı sözleşmeyle alacağı devreder ve borçlu, eski alacaklıya karşı sahip olduğu savunmaları yeni alacaklıya da ileri sürebilir. Kıymetli evrakın ciro ile devrinde ise iyi niyetli hamile karşı borçlunun ileri sürebileceği savunmalar sınırlıdır; bu, senetlerin dolaşım güvenliğini sağlar. Poliçeden dolayı kendisine başvurulan kişi, düzenleyen veya önceki hamillerden biriyle kendi arasında doğrudan var olan ilişkilere dayanan savunmaları başvuran hamile karşı ileri süremez; meğerki hamil, senedi iktisap ederken bile bile borçlunun zararına hareket etmiş olsun (TTK m. 687). Alacağın temliki için şirketler arası alacağın temliki yazısına bakabilirsiniz.

Uygulamada Kıymetli Evrak Sorunları

Uygulamada kıymetli evrakla ilgili en sık karşılaşılan sorunlar şunlardır: senedin kaybolması veya çalınması, cirodaki düzensizlikler, sahte imzalar, senedin kötü niyetle elden çıkarılması ve zamanaşımı. Bu sorunlar için iptal davası, ödeme yasağı, sahtecilik davası ve icra takibi gibi yollar vardır. Kambiyo senetlerine özgü icra takibi için kambiyo senetlerine özgü icra takibi ve zamanaşımı için bono ve çekte zamanaşımı süreleri yazılarına göz atabilirsiniz. Senet borçlusunun hangi savunmaları ileri sürebileceği ise ayrı bir konudur.

Senet Alacaklısı İçin Pratik Öneriler

• Senedi düzenli saklayın ve aslını kaybetmemeye özen gösterin.
• Cirodan önce ciro silsilesinin düzenli olup olmadığını kontrol edin.
• Devir sırasında zilyetliği fiilen devralın ve ciro için imza atın.
• Vadesinde senedi ibraz edin ve ödeme aldığınızda senedi borçluya teslim edin.
• Senedin türünü değiştirmeden önce tüm ilgililerin muvafakatini senet üzerine yazdırın.

Sık Yapılan Hatalar

• Senedin aslını teslim etmeden devretmek,
• Ciroyu senedin dışındaki kâğıtla yapıp devrin geçerliliğini tartışmalı hale getirmek,
• Borçlunun senedi geri almadan ödeme yapması,
• Senet türünü tek taraflı değiştirmeye çalışmak,
• Kaybolan senedi hemen bankaya veya mahkemeye bildirmemek.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir tacir, alacağına karşılık aldığı emre yazılı bir bonoyu, tedarikçisine borcunu ödemek için ciro eder ve senedi teslim eder. Ciro ve zilyetlik devri tamamlandığı için tedarikçi bononun hamili olur. Vade geldiğinde borçlu, bonoyu ibraz eden tedarikçiye ödeme yapar; ödeme karşılığında bonoyu geri alır. Tedarikçi bonoyu teslim etmeseydi, borçlu ödeme yapmayı reddedebilirdi.

Sonuç

Kıymetli evrak, içerdiği hakkın senetten ayrı ileri sürülemediği senetlerdir; borçlu senedin teslimi karşılığında öder, devir zilyetlik ve ciroyla yapılır ve senet türü ancak tüm ilgililerin muvafakatiyle değiştirilebilir. Kambiyo senetleri ve ticari ödeme araçları konusunda ticaret hukuku alanında dosyanızı birlikte değerlendirebiliriz. İletişim sayfamızdaki telefon numarasından veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.