Tacir Yaptığı İş İçin Ücret İsteyebilir mi? Ücret Sözleşmesi Olmasa da Hak Doğar mı? (TTK 20)

Ticari hayatta her iş yazılı bir sözleşmeyle yapılmaz. Tacir bir kişi, müşterisi için bir mal temin eder, bir aracılık yapar, danışmanlık verir ya da bir işlemi takip eder; ücret konusu ise çoğu zaman konuşulmaz. İş bittikten sonra karşı taraf “ücret konuşmadık, ödemem” diyebilir. Türk Ticaret Kanunu’nun 20. maddesi, tacirin bu tür durumlarda ücret alma hakkını güvence altına alır. Bu yazıda maddenin kapsamını, şartlarını ve uygulamada dikkat edilecek noktaları anlatıyoruz.

Kanun Ne Söylüyor?

TTK m. 20/1’e göre tacir olan veya olmayan bir kişiye, ticari işletmesiyle ilgili bir iş veya hizmet görmüş olan tacir, uygun bir ücret isteyebilir. Ayrıca tacir, verdiği avanslar ve yaptığı giderler için ödeme tarihinden itibaren faize hak kazanır. Bu hüküm, ticari hayatın sürekliliği ve çabukluğu ilkesine dayanır: tacirin faaliyeti karşılıksız olmamalıdır. Sözleşmede ücret hakkında açık hüküm yoksa dahi tacirin emeğinin bedelsiz kalması adil değildir.

Hükmün Uygulanma Şartları

Hükmün uygulanabilmesi için bazı şartlar gerekir:

1. Talep eden taraf tacir olmalıdır. Tacir sıfatı, ticari işletme işleten kişiler için doğar. Ayrıntı için tacir sıfatı ve hukuki sonuçları yazısına bakabilirsiniz.
2. İş veya hizmet, tacirin ticari işletmesiyle ilgili olmalıdır. Tacirin faaliyet alanı dışındaki, tamamen kişisel işler bu kapsama girmez.
3. İş veya hizmet gerçekten görülmüş olmalıdır. Yapılan işin ispatı gerekir.
4. Ücret hakkında aksi bir anlaşma bulunmamalıdır. Taraflar bedelsiz yapılacağını açıkça kararlaştırmışlarsa bu hüküm uygulanmaz. Ancak bedelsiz yapılacağı yönündeki anlaşma da ispatlanmalıdır.

Karşı tarafın tacir olması şart değildir; kanun açıkça tacir olan veya olmayan bir kişiye görülen hizmeti kapsar.

Uygun Ücretin Belirlenmesi

Sözleşmede bedel belirlenmemişse, uygun ücret objektif ölçütlere göre saptanır. Bu ölçütler arasında işin niteliği ve zorluğu, harcanan emek ve zaman, sektördeki rayiç ücretler, tarafların önceki uygulamaları ve varsa meslek kuruluşlarının tarifeleri sayılabilir. Uyuşmazlıkta mahkeme, çoğu kez bilirkişi raporuyla ücreti belirler. Tarafların daha önce benzer işler için ödedikleri bedeller güçlü bir gösterge sayılır. Bu nedenle tacir, önceki fatura ve ödeme kayıtlarını saklamalıdır.

Avans ve Giderler İçin Faiz

Maddenin ikinci önemli sonucu, avans ve giderlere ilişkindir. Tacir, müşterisi adına ödediği masrafları ve verdiği avansları, ödeme tarihinden itibaren faizle isteyebilir. Örneğin bir tacir, müşteri için gümrük harcı, nakliye bedeli veya üçüncü kişiye komisyon ödemişse, bu tutarların faizini de talep edebilir. Faizin başlangıcı, ödemenin yapıldığı tarihtir; yani ayrıca temerrüt ihtarı gerekmez. Faiz oranı konusunda ticari işlerde uygulanacak kurallar için ticari alacaklarda temerrüt faizi oranı yazısına bakabilirsiniz.

Vekâlet, Komisyon ve Aracılıkla İlişki

Tacirlerin gördüğü işler çoğu zaman vekâlet, komisyon, acentelik gibi sözleşme tiplerine girer. Bu sözleşmelerin kendi ücret hükümleri varsa öncelikle bunlar uygulanır. Örneğin komisyoncu için ücret hükümleri komisyonculuk sözleşmesi nedir yazısında, acente için ise acentelik sözleşmesi ve fesih tazminatı yazısında ele alınmıştır. TTK m. 20 ise özellikle taraflar arasında ayrı bir sözleşme tipine oturmayan, fiilen yürütülmüş ticari hizmetlerde devreye girer. Vekâlet ilişkisinde ücret konusu TBK hükümlerine de dayanır.

İspat Sorunu ve Deliller

Ücret sözleşmede yazılı değilse, tacirin hem işi gördüğünü hem de bunun ticari işletmesiyle ilgili olduğunu ispat etmesi gerekir. Bu amaçla yazışmalar, e-postalar, siparişler, iş teslim tutanakları, faturalar ve tanık beyanları kullanılabilir. Fatura düzenlenmişse ve karşı taraf sekiz gün içinde itiraz etmemişse fatura içeriği kabul edilmiş sayılır (TTK m. 21). Bu konuda fatura ve teyit mektubunun hukuki önemi yazısı ayrıntı verir. Ticari defterler de tacir lehine delil olabilir; bunun koşulları için ticari defterlerin delil niteliği yazısına bakılabilir.

Ücret Talebini Yükseltmek İçin Yazılı Bildirim

Uygun ücret talebi ileri sürülmeden önce karşı tarafa yapılacak yazılı bildirim, uyuşmazlığın çözümünü hızlandırır. Tacirler arasında temerrüt ve fesih ihbarlarının noter, taahhütlü mektup veya güvenli elektronik imzalı kayıtlı elektronik posta ile yapılması gerektiği hatırlanmalıdır (TTK m. 18/3). Bu nedenle ücret talebinin ve temerrüt ihtarının bu araçlardan biriyle iletilmesi önemlidir. Ayrıntı için tacirler arası ihtarnamenin önemi yazısına bakabilirsiniz.

Dava Yolu ve Zorunlu Arabuluculuk

Ücret alacağı ödenmezse, tacir alacak davası açabilir veya icra takibi başlatabilir. Ticari nitelikteki para alacağı davalarında dava şartı olarak arabuluculuğa başvurmak gerekir. Bu süreç için ticari davada zorunlu arabuluculuk süreci yazısına göz atabilirsiniz. Alacağın zamanaşımı bakımından da ticari işlere özgü süreler uygulanır; ayrıntı için ticari işlerde zamanaşımı süreleri yazısını okuyabilirsiniz.

Tacir İçin Pratik Öneriler

• Ücret konusunu iş başlamadan yazılı olarak (e-posta dahil) netleştirin.
• Verdiğiniz avans ve giderleri tarihli belgelerle kayıt altına alın.
• İş tamamlandığında fatura düzenleyin ve gönderimi kayıt altına alın.
• Ödeme gecikirse noter veya kayıtlı elektronik posta ile ihtar gönderin.
• Emsal ücretleri gösteren fatura ve sözleşmeleri saklayın.

Sık Yapılan Hatalar

• Ücreti hiç konuşmadan işe başlamak,
• Masrafları belgelendirmeden ödemek,
• Faturayı geç veya hiç düzenlememek,
• İhtarı adi mesajla yapıp ispat edememek,
• Zamanaşımı süresini takip etmemek.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir tacir, müşterisi için ithal edilecek malın gümrük işlemlerini takip eder ve gümrük vergilerini ve nakliye masraflarını kendi cebinden öder. Ücret hakkında hiçbir şey konuşulmamıştır. İş bittiğinde müşteri “ücret konuşmadık” diyerek yalnızca masrafları ödemeyi kabul eder. Tacir, TTK m. 20’ye dayanarak uygun bir hizmet bedeli ve ödediği masraflar için ödeme tarihlerinden işleyen faizi talep eder. Yazışmalar ve teslim belgeleri sayesinde hem işin yapıldığını hem de ticari işletmesiyle ilgisini ispat eder.

Sonuç

Tacirin ticari işletmesiyle ilgili gördüğü iş ve hizmet için, ücret konuşulmamış olsa dahi uygun bir ücret ve verdiği avans ile giderler için faiz isteme hakkı vardır. Bu hakkın kullanılması için işin ve masrafların ispatı önemlidir. Ücret ve masraf alacaklarınız için ticaret hukuku alanında dosyanızı birlikte inceleyebiliriz. İletişim sayfamızdaki telefon numarasından veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.