Memurlar Hakkında Soruşturma İzni: Yetkili Merci, Ön İnceleme, Otuz Günlük Süre ve İtiraz

Bir kamu görevlisi hakkında görevi sebebiyle suç ihbarı yapıldığında, savcılık doğrudan soruşturma başlatamaz; önce ilgili idari makamdan izin alması gerekir. Bu sisteme soruşturma izni denir ve 4483 sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun’da düzenlenmiştir. Sistemin amacı, kamu görevlilerinin haksız ve dayanaksız ihbarlarla yıpratılmasını önlemek ve görev suçlarının önce idari ön incelemeden geçirilmesini sağlamaktır. Bu yazıda kanunun kapsamını, yetkili mercileri, ön inceleme sürecini, süreleri ve itiraz yolunu anlatıyoruz.

Kanunun Amacı ve Kapsamı

4483 sayılı Kanun’un 1. maddesine göre kanunun amacı, memurlar ve diğer kamu görevlilerinin görevleri sebebiyle işledikleri suçlardan dolayı yargılanabilmeleri için izin vermeye yetkili mercileri belirtmek ve izlenecek usulü düzenlemektir. 2. madde, kanunun devletin ve diğer kamu tüzel kişilerinin genel idare esaslarına göre yürüttükleri kamu hizmetlerinin gerektirdiği asli ve sürekli görevleri ifa eden memurlar ve diğer kamu görevlileri hakkında uygulanacağını belirtir. Görevleri ve sıfatları sebebiyle özel soruşturma ve kovuşturma usullerine tabi olanlara ilişkin hükümler saklıdır; ağır cezayı gerektiren suçüstü hali genel hükümlere tabidir; disiplin hükümleri de saklıdır.

Görev Suçu ve Kişisel Suç Ayrımı

Kanun yalnızca görev sebebiyle işlenen suçlar için izin sistemini uygular. Memurun görevinden bağımsız, kişisel nitelikteki bir suçunda izin aranmaz ve genel hükümlere göre soruşturma yapılır. Bu ayrım uygulamada sıkça tartışılır: bir fiilin “görev sebebiyle” işlenip işlenmediği, memurun görev ve yetkisiyle fiil arasındaki bağa göre belirlenir. Görev sırasında, görevin sağladığı imkânla veya görevle bağlantılı işlenen suçlar izin kapsamındadır. Bu nedenle savunmada fiilin görevle ilgisinin bulunup bulunmadığı önemli bir konudur.

İzin Vermeye Yetkili Merciler

3. maddeye göre yetkili merci, memurun görev yerine ve sıfatına göre değişir:

• İlçede görevli memurlar ve diğer kamu görevlileri hakkında kaymakam,
• İlde ve merkez ilçede görevli memurlar ve diğer kamu görevlileri ile kaymakamlar hakkında vali,
• Bölge düzeyinde teşkilatlanan kurum ve kuruluşlarda görev yapanlar hakkında görev yaptıkları ilin valisi,
• Cumhurbaşkanına veya Cumhurbaşkanlığına bağlı, ilgili veya ilişkili kuruluşlar ve bakanlıkların merkez ve bağlı veya ilgili kuruluşlarında görev yapan memur ve kamu görevlileri hakkında o kuruluşun en üst idari amiri,
• Büyükşehir belediye başkanları, il ve ilçe belediye başkanları ile belediye meclisi üyeleri hakkında İçişleri Bakanı,
• Köy ve mahalle muhtarları ile kapsama giren diğer görevliler hakkında ilçelerde kaymakam, merkez ilçede vali.

Yetkili mercilerin saptanmasında memur veya kamu görevlisinin suç tarihindeki görevi esas alınır. Ast memur ile üst memurun aynı fiile iştiraki halinde izin, üst memurun bağlı olduğu merciden istenir. Yetkisiz merciden alınan izin geçerli sayılmaz.

İhbar ve Şikâyetin Şartları

4. madde, Cumhuriyet başsavcılarının bu kanun kapsamına giren suçlara ilişkin ihbar veya şikâyet aldıklarında, ivedilikle toplanması gerekli ve kaybolma ihtimali bulunan delilleri tespitten başka işlem yapmadan, hakkında ihbar yapılan görevlinin ifadesine başvurmaksızın evrakın bir örneğini ilgili makama göndererek soruşturma izni isteyeceklerini düzenler. İhbar ve şikâyetlerin soyut ve genel nitelikte olmaması, kişi veya olay belirtilmesi, iddiaların ciddi bulgu ve belgelere dayanması, dilekçe sahibinin doğru ad, soyad ve imzası ile iş veya ikametgâh adresinin bulunması zorunludur. Bu şartları taşımayan ihbar ve şikâyetler işleme konulmaz ve durum ihbarcıya bildirilir. Ancak iddiaların sıhhati şüpheye mahal vermeyecek belgelerle ortaya konulmuşsa kimlik doğruluğu şartı aranmaz. İhbarcının kimlik bilgileri gizli tutulur.

Ön İnceleme

5. maddeye göre izin vermeye yetkili merci, kapsama giren bir suç işlendiğini öğrendiğinde bir ön inceleme başlatır. Ön inceleme, yetkili merci tarafından bizzat yapılabileceği gibi, görevlendireceği denetim elemanları veya hakkında inceleme yapılanın üstü konumundaki memurlar eliyle de yaptırılabilir. Daha önce sonuçlandırılmış bir ön inceleme varsa, ihbar eden yeni bir belge sunmadıkça müracaat işleme konulmaz. Ön incelemeyi yapanlar, hakkında inceleme yapılan memurun ifadesini de almak suretiyle gerekli bilgi ve belgeleri toplar ve görüşlerini içeren bir rapor düzenleyerek yetkili mercie sunar (m. 6). Bu aşamada memurun ifade vermesi ve savunma yapması önemlidir.

Karar ve Süre

Yetkili merci ön inceleme raporu üzerine soruşturma izni verilmesine veya verilmemesine karar verir; bu kararlarda gerekçe gösterilmesi zorunludur (m. 6). 7. madde uyarınca yetkili merci, soruşturma izni konusundaki kararını suçun öğrenilmesinden itibaren ön inceleme dahil en geç otuz gün içinde verir. Bu süre zorunlu hallerde on beş günü geçmemek üzere bir defa uzatılabilir. Yetkili merci her halükârda bu süreler içinde izin verilmesi veya verilmemesi konusunda karar vermek zorundadır. Bu, sürecin makul sürede sonuçlanmasını sağlar.

İznin Kapsamı

8. maddeye göre soruşturma izni, şikâyet, ihbar veya iddia konusu olaylar ile bunlara bağlı olarak ileride soruşturma sırasında ortaya çıkabilecek konuları kapsar. Soruşturma sırasında izin verilen olay ve konudan tamamen ayrı veya farklı bir suç olarak nitelendirilebilecek bir fiil ortaya çıktığında yeniden izin alınması zorunludur. Suçun hukuki niteliğinin değişmesi ise yeniden izin alınmasını gerektirmez. Bu kural, iznin sınırlarını belirler ve memurun savunmasında, soruşturmanın izin kapsamı dışına çıkıp çıkmadığının denetlenmesine imkân verir.

İtiraz Yolu

9. maddeye göre yetkili merci, soruşturma izni verilmesine veya verilmemesine ilişkin kararını Cumhuriyet başsavcılığına, hakkında inceleme yapılan memura ve varsa şikâyetçiye bildirir. Soruşturma izni verilmesine ilişkin karara karşı hakkında inceleme yapılan memur; izin verilmemesine ilişkin karara karşı Cumhuriyet başsavcılığı veya şikâyetçi; işleme koymama kararına karşı şikâyetçi itiraz edebilir. İtiraz süresi yetkili merciin kararının tebliğinden itibaren on gündür. İtiraza, belirli üst düzey görevliler için Danıştay İkinci Dairesi, diğerleri için yetkili merciin yargı çevresinde bulunduğu bölge idare mahkemesi bakar. İtirazlar öncelikle incelenir ve en geç üç ay içinde karara bağlanır; verilen kararlar kesindir.

İzin Sonrası Süreç

Soruşturma izninin itiraz edilmeden veya itirazın reddi sonunda kesinleşmesi ya da izin verilmemesine ilişkin karara karşı yapılan itirazın kabulü üzerine dosya derhal yetkili ve görevli Cumhuriyet başsavcılığına gönderilir. İzin üzerine başsavcılık, Ceza Muhakemesi Kanunu ve diğer kanunlardaki yetkilerini kullanarak hazırlık soruşturmasını yürütür ve sonuçlandırır (m. 11). Hazırlık soruşturması genel hükümlere göre yetkili ve görevli başsavcılıkça yapılır; bazı üst düzey görevliler için özel merciler belirlenmiştir (m. 12, 13). Bu süreçte disiplin soruşturması da ayrı olarak yürüyebilir; ilişkisi için ceza kovuşturması ile disiplin soruşturmasının birlikte yürütülmesi yazısına bakabilirsiniz.

Haksız İsnat Halinde Sonuçlar

15. maddeye göre memurlar ve diğer kamu görevlileri hakkındaki ihbar ve şikâyetlerin ihbar veya şikâyet edileni mağdur etmek amacıyla ve uydurma bir suç isnadı suretiyle yapıldığı hazırlık soruşturması sonucunda anlaşılır veya yargılama sonucunda sabit olursa, haksız isnatta bulunanlar hakkında yetkili ve görevli Cumhuriyet başsavcılığınca re’sen soruşturmaya geçilir. Memurun, kamu davası açılması için Cumhuriyet başsavcılığına başvurma ve haksız isnatta bulunanlar hakkında genel hükümlere göre tazminat davası açma hakları saklıdır. Bu düzenleme, sistemin kötüye kullanılmasına karşı bir güvence sağlar.

Memurun İzleyeceği Yol

Hakkında ön inceleme başlatılan memur, ifade vermeden önce isnat edilen fiilin görevle bağlantısını, izin merciinin yetkisini ve ihbarın şartlara uygunluğunu değerlendirmelidir. Ön inceleme sırasında ifade ve savunmasını yazılı ve belgeli hazırlamalı, tanık ve delil taleplerini iletmelidir. İzin verilirse tebliğden itibaren on gün içinde itiraz etmeli, itiraz dilekçesinde yetki, ihbar şartları, iznin kapsamı ve gerekçe eksikliklerini ileri sürmelidir. Sürenin kaçırılmaması için tebliğ tarihi kayıt altına alınmalıdır.

Sık Yapılan Hatalar

• Ön incelemede ifade vermeden önce isnat ve yetki konusunu değerlendirmemek,
• İzin kararına karşı on günlük itiraz süresini kaçırmak,
• İhbarın şartlara uygun olup olmadığını incelememek,
• Fiilin görev suçu mu, kişisel suç mu olduğunu tartışmamak,
• İznin kapsamı dışına çıkan soruşturma işlemlerini fark etmemek.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Bir ilçede görevli memur hakkında görevini kötüye kullandığı iddiasıyla ihbar yapılır. Cumhuriyet başsavcılığı, ivedi delil tespiti dışında işlem yapmadan evrakı kaymakamlığa gönderir ve soruşturma izni ister. Kaymakam ön inceleme başlatır, memurun ifadesini alır ve otuz gün içinde gerekçeli olarak soruşturma izni verir. Memur kararın tebliğinden itibaren on gün içinde bölge idare mahkemesine itiraz eder ve iznin dayanak ihbarın somut olmadığı gerekçesiyle kaldırılmasını ister. Mahkemenin kararı kesindir.

Sonuç

4483 sayılı Kanun, memurlar hakkında görev suçlarında soruşturma yapılabilmesi için idari bir ön kapı öngörür: yetkili merci ön inceleme yapar, otuz gün içinde gerekçeli karar verir ve karara karşı on gün içinde itiraz edilebilir. İhbarın somutluğu, yetkinin doğruluğu ve iznin kapsamı memurun savunmasında önem taşır. Soruşturma izni sürecinde haklarınızı korumak için idare hukuku sayfamıza bakabilir, iletişim sayfamızdan telefon veya mesajla bize ulaşabilirsiniz.