Memurlarda Aylıksız İzin: Türleri, Süreleri ve Göreve Dönme Yükümlülüğü (DMK 108)

Kamu görevlisinin hayatında bazı dönemler vardır ki maaş almasa da görevini kaybetmeden ara verebilmek ister: yeni doğan bebeğin bakımı, eşin yurt dışı görevi, uzun süreli hastalık sonrası dinlenme veya kişisel projeler. Devlet Memurları Kanununun 108. maddesi, bu ihtiyaçlar için aylıksız izin imkânını farklı hallerde düzenler. Ancak aylıksız izin, ücretli izinlerden farklı olarak gelir kaybı doğurur ve süre sonunda göreve dönme yükümlülüğü gibi ağır sonuçlar içerir. Bu yazıda 108. maddedeki izin türlerini, sürelerini ve dikkat edilmesi gereken noktaları anlatıyoruz.

Aylıksız İznin Niteliği

Aylıksız izin, memurun kadrosu ve memuriyet bağı devam ederken, belirli bir süre görev yapmaması ve bu süre için aylık almaması durumudur. Hastalık izni ve yıllık izin gibi aylık ve özlük hakları korunarak verilen izinlerden farklıdır. Aylıksız izin süresinde memurun sosyal güvenlik primleri, kademe ve derece ilerlemesi, emeklilikten sayılma gibi konular ayrıca düzenlenmiş olup, bu konuda ilgili emeklilik mevzuatı ve kurum uygulamaları önem taşır. Memur, izin talebi öncesinde bu sonuçları öğrenmeli ve gerekirse kesenek ödemesi gibi yükümlülükleri planlamalıdır.

Hastalık Sonrası Aylıksız İzin (A Fıkrası)

108. maddenin A fıkrasına göre memura, 105. maddenin son fıkrası uyarınca verilen iznin bitiminden itibaren, sağlık kurulu raporuyla belgelendirilmesi şartıyla, istekleri üzerine onsekiz aya kadar aylıksız izin verilebilir. Bu düzenleme, yakının hastalığı nedeniyle refakat izni kullanan memurun, sürenin bitiminde de bakım yükümlülüğü devam ediyorsa aylıksız izinle bu süreyi uzatabilmesini sağlar. Sağlık kurulu raporu bu iznin ön şartıdır. Rapor olmadan bu kapsamda izin verilmez.

Doğum Sonrası Aylıksız İzin (B Fıkrası)

B fıkrasına göre doğum yapan memura, 104. madde uyarınca verilen doğum sonrası analık izni süresinin veya aynı maddenin F fıkrası uyarınca verilen yarım çalışma izni süresinin bitiminden; eşi doğum yapan memura ise doğum tarihinden itibaren istekleri üzerine yirmidört aya kadar aylıksız izin verilir. Bu düzenleme hem annelere hem de babalara aylıksız izin imkânı tanır. Süre, çocuğun bakımı için önemli bir destektir. Memur, bu iznin başlangıç ve bitiş tarihlerini kuruma bildirmelidir. Doğum sonrası haklarının bütünü için memurlarda analık, babalık ve mazeret izinleri yazımıza bakabilirsiniz.

Evlat Edinme Halinde Aylıksız İzin (C Fıkrası)

C fıkrası, üç yaşını doldurmamış bir çocuğu eşiyle birlikte veya münferit olarak evlat edinen memurlar ile memur olmayan eşin münferit olarak evlat edinmesi halinde memur olan eşlerine, 104. maddenin A fıkrası uyarınca verilen sekiz haftalık iznin veya aynı maddenin F fıkrası uyarınca izin kullanılması halinde bu iznin bitiminden itibaren, istekleri üzerine yirmi dört aya kadar aylıksız izin verilmesini düzenler. Evlat edinen her iki eşin memur olması durumunda bu süre, eşlerin talebi üzerine yirmidört aylık süreyi geçmeyecek şekilde, birbirini izleyen iki bölüm halinde eşlere kullandırılabilir. Bu düzenleme, evlat edinen ailelerin de doğum yapan ailelerle benzer imkânlardan yararlanmasını amaçlar.

Eşin Yurt Dışı Görevi veya Öğrenimi (D Fıkrası)

D fıkrası, burslu olarak ya da bütçe imkânlarıyla yetiştirilmek üzere yurt dışına gönderilen veya sürekli görevle yurt içine ya da yurt dışına atanan veya en az altı ay süreyle yurt dışında geçici olarak görevlendirilen memurların veya diğer personel kanunlarına tabi olanların, yurt dışına kamu kurumlarınca gönderilmiş öğrencilerin memur olan eşlerine, görev veya öğrenim süresi içinde aylıksız izin verilebilmesini düzenler. 7537 sayılı Kanunla yapılan eklemeye göre, Türkiye’nin üyesi olduğu uluslararası kuruluşlarda çalışanların ya da kamu sermayeli kurum veya kuruluşların yurt dışı birimlerinde çalışanların ya da altı aydan fazla yurt dışında görevlendirilenlerin memur olan eşlerine, bu durumun her yıl kurumuna belgelendirilmesi kaydıyla on yılı aşmamak üzere bunların görev süresince aylıksız izin verilebilir. Bu izin, aile birliğinin korunması amacına hizmet eder.

Beş Yıllık Hizmet Sonrası Genel Aylıksız İzin (E Fıkrası)

E fıkrası, memura yıllık izinde esas alınan süreler itibarıyla beş hizmet yılını tamamlamış olması ve isteği halinde memuriyeti boyunca ve en fazla iki defada kullanılmak üzere toplam bir yıla kadar aylıksız izin verilebilmesini düzenler. Bu izin, herhangi bir mazeret bildirmeksizin talep edilebilse de “verilebilir” ifadesi kurumun hizmet gereklerini gözeterek takdir yetkisi kullanabileceğini gösterir. Olağanüstü hal veya genel hayata müessir afet hali ilan edilen bölgelere belirli bir süre görev yapmak üzere zorunlu olarak sürekli görevle atananlar hakkında bu bölgelerdeki görev süreleri içinde bu fıkra hükmü uygulanmaz. Memur, bu izni kullanmadan önce aylık kaybını ve sosyal güvenlik sonuçlarını hesaplamalıdır.

Süre Bitiminde Göreve Dönme Yükümlülüğü

F fıkrası, aylıksız izin süresinin bitiminden önce mazereti gerektiren sebebin ortadan kalkması halinde, on gün içinde göreve dönülmesini zorunlu kılar. Aylıksız izin süresinin bitiminde veya mazeret sebebinin kalkmasını izleyen on gün içinde görevine dönmeyenler memuriyetten çekilmiş sayılır. Bu, aylıksız iznin en kritik yükümlülüğüdür: süreyi kaçıran memur memuriyet ilişkisini kaybedebilir. Çekilmiş sayılmanın sonuçları ve yeniden memuriyete dönüş sınırlamaları için memuriyetten çekilme ve çekilmiş sayılma yazımıza bakabilirsiniz. Bu nedenle memur, izin bitiş tarihini ve mazeretin sona erdiği tarihi takvimine işlemeli, gerekirse kuruma yazılı bildirim yapmalıdır.

Muvazzaf Askerlik

G fıkrasına göre muvazzaf askerliğe ayrılan memurlar askerlik süresince görev yeri saklı kalarak aylıksız izinli sayılır. Bu hüküm, askerlik hizmeti nedeniyle memurluk bağının kopmamasını sağlar. Askerlik dönüşünde memurun görevine başlama süresi ve şartları ilgili mevzuata göre belirlenir.

İzin Talebinin Reddi ve Dava

Aylıksız izin talebi, çoğu halde kurumun takdir yetkisi içindedir; ancak kanunda “verilir” şeklinde düzenlenen hallerde (örneğin doğum sonrası izin) kurum, şartlar gerçekleşmişse talebi reddedemez. Haksız ret veya cevapsız bırakma halinde idare mahkemesinde iptal davası açılabilir. Dava açma süresi işlemin tebliğinden itibaren altmış gündür. Ayrıntı için idare hukuku sayfamıza bakabilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar

• Aylıksız iznin sosyal güvenlik ve emeklilik sonuçlarını hesaplamamak,
• İzin bitiş tarihini kaçırıp göreve on gün içinde dönmemek,
• Mazeret sona erdiği halde kuruma bildirmemek,
• Eşin yurt dışı görevi belgelerini her yıl kuruma sunmamak,
• Beş yıllık hizmet sonrası iznin kesin hak olduğunu sanmak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Kadın bir memur, doğum sonrası analık izni bitiminde yirmidört aya kadar aylıksız izin talep eder ve izni kullanır. İzin süresi bitmeden çocuğunun bakım ihtiyacı sona erdiği için mazeret ortadan kalkmıştır. Memur, mazeretin kalkmasını izleyen on gün içinde göreve dönmelidir. Aksi halde memuriyetten çekilmiş sayılır. Memur bu süreyi takip ederek göreve zamanında dönerse, memuriyet bağı devam eder.

Sonuç

657 sayılı Kanunun 108. maddesi, hastalık, doğum, evlat edinme, eşin yurt dışı görevi ve genel istek halleri için aylıksız izin türlerini düzenler. Gelir kaybı doğuran bu izinlerde süre ve göreve dönme yükümlülüğünün titizlikle takip edilmesi gerekir. Aylıksız izin başvurunuz veya göreve dönüşünüzle ilgili bir uyuşmazlık yaşıyorsanız idare hukuku kapsamında dosyanızı birlikte değerlendirebiliriz. İletişim sayfamızdan bize telefon veya mesajla ulaşabilirsiniz.