Memurlarda Analık, Babalık, Evlilik ve Ölüm Mazeret İzinleri: Süreler ve Şartlar (DMK 104)

Kamu görevlisi olarak aile hayatındaki önemli olaylar (doğum, evlilik, yakın kaybı) sırasında kullanılabilecek yasal izinler, memurun en çok başvurduğu haklar arasındadır. 657 sayılı Devlet Memurları Kanununun 104. maddesi, bu hakları “mazeret izni” başlığı altında toplar ve süreleri açıkça belirler. Ancak izin türleri arasındaki ayrımlar, sürelerin nasıl kullanıldığı ve doğum sonrası yarım çalışma gibi imkânlar sıkça karıştırılır. Bu yazıda maddenin fıkralarını sırasıyla ele alıyor ve uygulamada dikkat edilecek noktaları anlatıyoruz. Genel iş hukukundaki doğum izni farkı için doğum izni ve analık hali yazımıza da göz atabilirsiniz.

Analık İzni (A Fıkrası)

104. maddenin A fıkrasına göre kadın memura doğumdan önce sekiz, doğumdan sonra onaltı hafta olmak üzere toplam yirmidört hafta süreyle analık izni verilir. Çoğul gebelik durumunda doğum öncesi sekiz haftalık analık izni süresine iki hafta eklenir. Beklenen doğum tarihinden sekiz hafta öncesine kadar sağlık durumunun çalışmaya uygun olduğunu tabip raporuyla belgeleyen kadın memur, isteği halinde doğumdan önceki iki haftaya kadar kurumunda çalışabilir; bu durumda fiilen çalıştığı süreler doğum sonrası analık izni süresine eklenir. Doğumun erken gerçekleşmesi halinde kullanılamayan doğum öncesi izin de doğum sonrasına eklenir. Doğum öncesi analık izninin başlaması gereken tarihten önce gerçekleşen doğumlarda ise doğum tarihi ile analık izninin başlaması gereken tarih arasındaki süre doğum sonrasına ilave edilir. Doğumda veya doğum sonrasında analık izni kullanılırken annenin ölümü halinde, isteği üzerine memur olan babaya anne için öngörülen süre kadar izin verilir.

Evlat Edinme ve Koruyucu Aile İzni

Üç yaşını doldurmamış bir çocuğu eşiyle birlikte veya münferit olarak evlat edinen memurlar ile memur olmayan eşin münferit olarak evlat edinmesi halinde memur olan eşlerine, çocuğun teslim edildiği tarihten itibaren sekiz hafta süreyle izin verilir. Bu izin, evlatlık kararı verilmeden önce çocuğun fiilen teslim edildiği durumlarda da uygulanır. Bir veya daha fazla çocuğa eşiyle birlikte veya münferit olarak koruyucu aile olan memura ise çocuğun koruyucu aile yanına teslim edildiği tarihten sonra isteği üzerine on gün izin verilir. Bu hükümler, biyolojik doğum dışındaki aile kuruluş yollarında da memurun çocuğa uyum sürecini desteklemeyi hedefler.

Babalık, Evlilik ve Ölüm İzni (B Fıkrası)

B fıkrasına göre memura eşinin doğum yapması halinde isteği üzerine on gün babalık izni verilir. Kendisinin veya çocuğunun evlenmesi ya da eşinin, çocuğunun, kendisinin veya eşinin ana, baba ve kardeşinin ölümü hallerinde isteği üzerine yedi gün izin verilir. Bu izinler “isteği üzerine” verilir; yani memurun talep etmesi gerekir. Kurum, talebi kanuni şartların varlığı halinde reddedemez. Evlenme izni için evlenme belgesi, ölüm izni için ölüm belgesi veya ilgili resmî belge, babalık izni için doğum belgesi kurumuna sunulmalıdır. Sürelerin başlangıcı olayın gerçekleştiği güne göre belirlenir.

Genel Mazeret İzni (C Fıkrası)

A ve B fıkralarında belirtilen haller dışında, merkezde atamaya yetkili amir, ilde vali, ilçede kaymakam ve yurt dışında diplomatik misyon şefi tarafından, birim amirinin muvafakati ile bir yıl içinde toptan veya bölümler hâlinde, mazeretleri sebebiyle memurlara on gün izin verilebilir. Zaruret halinde öğretmenler hariç olmak üzere, aynı usûlle on gün daha mazeret izni verilebilir; ancak ikinci kez verilen bu izin yıllık izinden düşülür. Bu izin, amirin takdirine bağlıdır; mazeretin niteliği ve gerçekliği izin verilmesinde etkilidir. Mazeretin belgelenmesi izin talebinin kabul edilme ihtimalini artırır.

Süt İzni (D Fıkrası)

Kadın memura çocuğunu emzirmesi için doğum sonrası analık izni süresinin bitim tarihinden itibaren ilk altı ayda günde üç saat, ikinci altı ayda günde bir buçuk saat süt izni verilir. Süt izninin hangi saatler arasında ve günde kaç kez kullanılacağı hususunda kadın memurun tercihi esastır. Bu düzenleme, kadın memurun çalışma saatlerini kendi ihtiyacına göre düzenleyebilmesini sağlar. Süt izni sırasında aylık ve özlük haklarında kesinti yapılmaz.

Doğum Sonrası Yarım Çalışma İmkânı (F Fıkrası)

F fıkrasına göre doğum sonrası analık izni süresi sonunda kadın memur, isteği halinde çocuğun hayatta olması kaydıyla, analık izni bitiminde başlamak üzere ayrıca süt izni verilmeksizin birinci doğumda iki ay, ikinci doğumda dört ay, sonraki doğumlarda ise altı ay süreyle günlük çalışma süresinin yarısı kadar çalışabilir. Çoğul doğumlarda bu sürelere birer ay ilave edilir. Çocuğun engelli doğması veya doğumdan sonraki on iki ay içinde engellilik durumunun tespiti hallerinde bu süreler on iki ay olarak uygulanır. Bu imkân, evlat edinen memurlar için de kanunda öngörülen şartlarla uygulanır. Memurun çalışacağı süreler ilgili kurum tarafından belirlenir. Yarım çalışma döneminde ödenen aylık ve özlük hakları, fiili çalışmaya bağlı ödemeler hariç korunur.

Engelli veya Süreğen Hastalığı Olan Çocuk İçin Mazeret İzni

E fıkrası, en az yüzde 70 oranında engelli ya da süreğen hastalığı olan çocuğunun hastalanması halinde hastalık raporuna dayalı olarak ana veya babadan sadece biri tarafından kullanılması kaydıyla bir yıl içinde toptan veya bölümler halinde on güne kadar mazeret izni verilmesini öngörür. Çocuğun evli olması durumunda eşinin de en az yüzde 70 oranında engelli olması gerekir. Bu düzenleme, engelli çocuğu olan ailelere kısa süreli destek sağlar.

Aylıksız İzin ile İlişki

Doğum sonrası analık izni süresinin veya F fıkrası uyarınca verilen izin süresinin bitiminden itibaren, doğum yapan memura istekleri üzerine yirmidört aya kadar aylıksız izin verilir; eşi doğum yapan memura ise doğum tarihinden itibaren aynı süreye kadar aylıksız izin imkânı vardır (m. 108/B). Bu izin sırasında aylık ödenmez; ancak süreler belirli şartlarla emeklilik için değerlendirilebilir. Aylıksız izin ayrıntıları için memurlarda aylıksız izin yazımıza bakabilirsiniz.

Talebin Reddi Halinde Dava

İzin talebinin kanuni şartlar bulunmasına rağmen reddedilmesi halinde, idare mahkemesinde iptal davası açılabilir. Süre, işlemin tebliğinden itibaren altmış gündür. İzin süresi geçici olduğundan, dava sonuçlanmadan iznin kullanılması gerekiyorsa yürütmenin durdurulması talep edilebilir. İzin hakkının kanunda açıkça düzenlendiği hallerde kurumun takdir yetkisi sınırlıdır. Ayrıntı için idare hukuku sayfamıza bakabilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar

• İzin talebini belge olmadan yapmak,
• Doğum öncesi çalışma raporunu zamanında almamak,
• Süt izni ve yarım çalışma imkânını karıştırmak,
• Babalık iznini eşin doğumundan sonra süresinde kullanmamak,
• İzin talebinin reddine karşı dava açma süresini kaçırmak.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. Kadın bir memur, doğum sonrası analık izninin bitiminde birinci doğum nedeniyle iki ay süreyle günlük çalışma süresinin yarısı kadar çalışma imkânından yararlanmak ister. Kurum bu talebi çocuğun hayatta olması ve kanundaki şartlar gerçekleştiği için kabul eder. Süre bitince memur talep ederse aylıksız izin kullanabilir. Memurun eşi de doğum tarihinden itibaren isteği üzerine on gün babalık izni kullanabilir.

Sonuç

657 sayılı Kanunun 104. maddesi, kadın ve erkek memurlara doğum, evlat edinme, evlilik ve yakın ölümü gibi hallerde belirli süreli haklar tanır. Bu hakların çoğu istek üzerine kullanılır, bu nedenle zamanında ve belgeli talep önemlidir. İzin haklarınızla ilgili bir uyuşmazlık yaşıyorsanız idare hukuku kapsamında dosyanızı birlikte değerlendirebiliriz. İletişim sayfamızdan bize telefon veya mesajla ulaşabilirsiniz.