Suç İşleme ve Haysiyetsiz Hayat Sürme Nedeniyle Boşanma (TMK 163)

Evlilik, eşlerin birbirine saygı duymasını ve aile birliğinin toplum içindeki itibarının korunmasını da kapsayan bir birlikteliktir. Eşlerden birinin toplum gözünde küçük düşürücü kabul edilen bir suç işlemesi veya haysiyetsiz bir yaşam biçimini sürdürmesi, diğer eşin evliliği devam ettirme isteğini ortadan kaldırabilir. Türk Medeni Kanunu (TMK) m. 163 bu durumu özel bir boşanma sebebi olarak düzenlemiştir. Bu yazıda maddenin kapsamını, diğer boşanma sebeplerinden farkını ve davada dikkat edilmesi gereken noktaları ele alıyoruz.

Kanuni Düzenleme

TMK m. 163’e göre eşlerden biri küçük düşürücü bir suç işler veya haysiyetsiz bir hayat sürer ve bu sebeplerden dolayı onunla birlikte yaşaması diğer eşten beklenemezse, bu eş her zaman boşanma davası açabilir.

Madde iki ayrı boşanma sebebini birlikte düzenler:

• Küçük düşürücü suç işleme,
• Haysiyetsiz hayat sürme.

Her iki durumda da ortak şart, bu davranış nedeniyle birlikte yaşamanın diğer eşten beklenemez hâle gelmesidir.

Nispi Boşanma Sebebi Olmasının Anlamı

Zina (TMK m. 161) ve hayata kast (TMK m. 162) mutlak boşanma sebepleridir; olay ispatlandığında hâkim ayrıca ortak hayatın çekilmez hâle gelip gelmediğini araştırmaz. TMK m. 163 ise nispi bir boşanma sebebidir. Bu nedenle davacı eş:

1. Eşin küçük düşürücü bir suç işlediğini veya haysiyetsiz hayat sürdüğünü,
2. Bu nedenle kendisinden birlikte yaşamasının beklenemeyeceğini

ispat etmelidir. Hâkim, eşlerin sosyal çevresini, suçun niteliğini, evliliğin süresini ve olayın aile üzerindeki etkisini birlikte değerlendirir.

Küçük Düşürücü Suç Nedir?

Kanun küçük düşürücü suçları tek tek saymamıştır. Bir suçun bu nitelikte olup olmadığı, toplumdaki ahlaki algıya ve suçun işleniş biçimine göre belirlenir. Uygulamada ve öğretide küçük düşürücü kabul edilebilecek suçlara örnek olarak şunlar gösterilmektedir:

• Hırsızlık, yağma, dolandırıcılık gibi malvarlığına karşı ağır suçlar,
• Rüşvet, zimmet, irtikâp gibi kamu görevine ilişkin suçlar,
• Cinsel saldırı ve çocukların cinsel istismarı,
• Fuhşa aracılık,
• Sahtecilik suçları,
• Ağır kasten öldürme suçları.

Buna karşılık taksirle işlenen suçlar (örneğin dikkatsizlik sonucu gerçekleşen trafik kazası) çoğu zaman küçük düşürücü kabul edilmez. Bu tür olaylar gerekirse genel boşanma sebebi kapsamında değerlendirilir.

Haysiyetsiz Hayat Sürme Nedir?

Haysiyetsiz hayat sürme, bir suç oluşturmasa bile toplumun genel ahlak anlayışıyla bağdaşmayan ve süreklilik gösteren bir yaşam tarzını ifade eder. Tek bir olay değil, belirli bir süre devam eden davranış biçimi aranır. Uygulamada şu durumlar bu kapsamda değerlendirilebilir:

• Fuhuş yapmak,
• Aileyi ekonomik olarak çökerten sürekli şans oyunu alışkanlığı,
• Aileyi ve çocukları ihmal eden sürekli alkol veya madde bağımlılığı,
• Başkalarını sistemli olarak aldatarak geçimini sağlamak.

Bağımlılık gibi durumlarda hâkim, eşin tedaviye yaklaşımını ve durumun aile üzerindeki etkisini de dikkate alabilir. Bağımlılığın bir hastalık olarak ele alınması ve tedavi sürecinin devam etmesi, olayın değerlendirilmesini etkileyebilir.

Dava Açma Süresi

TMK m. 163’te zina ve hayata kast sebeplerinden farklı olarak hak düşürücü süre yoktur. Kanun “her zaman boşanma davası açabilir” ifadesini kullanır. Ancak bu, olayın üzerinden çok uzun zaman geçmesinin hiçbir etkisi olmayacağı anlamına gelmez. Eşin olaydan haberdar olduğu hâlde yıllarca evliliği olağan şekilde sürdürmesi, birlikte yaşamanın kendisinden beklenemeyeceği iddiasını zayıflatabilir.

İspat ve Ceza Yargılamasıyla İlişki

Davacı eş, suçun işlendiğini veya haysiyetsiz hayat sürüldüğünü ispat etmelidir. Başlıca deliller şunlardır:

• Ceza mahkemesinin mahkûmiyet kararı ve ceza dosyası,
• Soruşturma belgeleri, kolluk tutanakları,
• Tanık beyanları,
• Bağımlılığa ilişkin sağlık kayıtları,
• Mali kayıtlar (şans oyunu borçları gibi).

Hukuk hâkimi, ceza mahkemesinin beraat kararıyla bağlı değildir; ancak ceza mahkemesinin maddi olayın varlığına ilişkin kesinleşmiş tespitleri hukuk yargılamasında önem taşır. Ceza yargılaması devam ediyorsa boşanma davasında bu dosyanın sonucu bekletici mesele yapılabilir. Bu da yargılamanın süresini uzatabilir.

Mahkemenin Değerlendirmede Dikkate Aldığı Ölçütler

“Birlikte yaşamanın beklenemeyeceği” şartı somut olaya göre değerlendirildiğinden, hâkim genellikle şu soruların cevabına bakar:

• Suç veya yaşam tarzı eşin ve çocukların toplum içindeki itibarını ne ölçüde etkilemiştir?
• Eylem aile üyelerinden birine yönelik midir?
• Davalı eşin eylemi tek seferlik midir, yoksa süreklilik göstermekte midir?
• Davacı eş olayı öğrendikten sonra nasıl davranmıştır; evliliği sürdürmüş müdür?
• Davalı eş pişmanlık göstermiş, tedavi veya iyileşme çabasına girmiş midir?
• Olay aile ekonomisini ve çocukların güvenliğini nasıl etkilemiştir?

Örneğin aile bütçesini tüketen ve borç yükü oluşturan sürekli şans oyunu alışkanlığı, eşin uyarılarına rağmen devam ediyorsa birlikte yaşamanın beklenemeyeceği sonucuna daha kolay ulaşılabilir. Buna karşılık tedaviye başlamış ve aileye yönelik olumsuz etkileri azalmış bir bağımlılık durumunda değerlendirme farklı olabilir.

Dava Sırasında Alınabilecek Önlemler

Suç işleyen veya haysiyetsiz hayat süren eşin davranışları aile için tehlike oluşturuyorsa, boşanma davası sırasında TMK m. 169 uyarınca geçici önlemler istenebilir. Çocukların geçici velayeti, kişisel ilişkinin gözetim altında veya sınırlı yapılması, tedbir nafakası ve aile konutuna ilişkin önlemler bu kapsamdadır. Eşin borçları nedeniyle aile malvarlığının tehlikeye girmesi söz konusuysa, malvarlığının korunmasına yönelik tedbirler de değerlendirilebilir. Aile içi şiddet veya tehdit varsa 6284 sayılı Kanun kapsamında koruma kararı ayrıca talep edilebilir.

Tazminat, Nafaka ve Velayete Etkisi

Küçük düşürücü suç işleyen veya haysiyetsiz hayat süren eş, kusur değerlendirmesinde genellikle ağır kusurlu kabul edilir. Bunun sonucunda:

• Diğer eş, şartları varsa maddi ve manevi tazminat talep edebilir (TMK m. 174).
• Kusuru daha ağır olan eş yoksulluk nafakası isteyemez (TMK m. 175).
• Velayet değerlendirmesinde çocuğun üstün yararı esas alınır. Özellikle çocuğa yönelik suçlar, bağımlılık veya çocuğun güvenliğini tehlikeye sokan yaşam tarzı velayet kararında belirleyici olabilir (TMK m. 182).

Genel Sebeple Birlikte Dava Açılması

TMK m. 163’ün nispi niteliği ve ispat güçlükleri nedeniyle, uygulamada bu sebep genellikle evlilik birliğinin temelinden sarsılması sebebiyle birlikte ileri sürülür. Böylece suçun küçük düşürücü nitelikte görülmemesi hâlinde de mahkeme olayları genel sebep kapsamında değerlendirebilir. Genel sebep hakkında evlilik birliğinin temelinden sarsılması yazımızı, dava süreci için çekişmeli boşanma davası süreci rehberimizi inceleyebilirsiniz.

Sonuç

Suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme nedeniyle boşanma, olayın niteliğine ve aile üzerindeki etkisine göre değerlendirilen nispi bir sebeptir. Davanın başarısı; suçun veya yaşam tarzının ispatına ve birlikte yaşamanın neden beklenemeyeceğinin somut olarak ortaya konmasına bağlıdır. Aile hukuku alanında durumunuzun hangi boşanma sebebine uygun olduğunu değerlendirmek için bizimle iletişime geçebilirsiniz.