Takas Def’i ve Şartları

İki taraf birbirine karşılıklı olarak borçluysa, her iki borcun da ayrı ayrı ve fiilen ifa edilmesi yerine, bu borçların birbirini karşılıklı olarak “sona erdirmesi” çoğu zaman daha pratik ve hızlı bir çözüm yoludur. Bu işleme borçlar hukukunda “takas” denir ve kanunda uygulanabilmesi için belirli şartlara ve usule bağlanmıştır.

Takas Nedir?

TBK m. 139’a göre iki kişi karşılıklı olarak birbirine borçlu olup bu borçlar takasa elverişliyse, borçlulardan her biri karşı tarafa yönelteceği açık bir beyanla kendi borcunu takas edebilir. Takas, iki borcu denk geldikleri miktarda karşılıklı olarak sona erdirir; borçlardan biri diğerinden büyükse, aradaki fark için borç ilişkisi aynen devam eder.

Takasın Pratik Önemi

Takas, özellikle sürekli ticari ilişki içinde bulunan taraflar arasında, karşılıklı ödemelerin fiilen yapılmasına gerek kalmadan borç ilişkilerinin hızlıca tasfiye edilmesini sağlayan pratik bir araçtır; bu sayede taraflar hem nakit akışı yükünden kurtulur hem de karşılıklı ödeme risklerinden (örneğin karşı tarafın ödeme güçlüğüne düşmesi ihtimalinden) korunmuş olur.

Takasın Şartları

Bir takasın hukuken geçerli olabilmesi için şu şartların birlikte gerçekleşmesi gerekir:

• Karşılıklılık: Taraflardan her biri, diğerine karşı bir alacaklı-borçlu ilişkisi içinde olmalıdır.
• Aynı cins ve nitelikte olma: Takas edilecek borçların konusu (genellikle para) aynı cinsten olmalıdır.
• Muacceliyet: Takas isteyen tarafın alacağı muaccel (istenebilir) olmalıdır; karşı tarafın borcunun muaccel olması ise bu şartın dışında değerlendirilebilir.
• Takasa elverişlilik: Kanunun takası yasakladığı bir alacak söz konusu olmamalıdır.

Takasın Nasıl Kullanılır?

Takas, kural olarak tek taraflı bir irade beyanıyla (bozucu yenilik doğuran hakla) kullanılır ve bu beyan karşı tarafa ulaştığında sonuç doğurur; mahkeme kararına gerek yoktur. Ancak takasın şartlarının gerçekleşip gerçekleşmediği konusunda uyuşmazlık çıkarsa, bu husus dava yoluyla incelenebilir. Takas beyanının yazılı olarak yapılması, ileride ispat kolaylığı sağlar.

Takas Yapılamayan Alacaklar

TBK m. 145 ve ilgili özel kanun hükümlerine göre bazı alacaklar niteliği gereği takasa elverişli değildir:

• Nafaka gibi kişiye sıkı sıkıya bağlı alacaklar,
• Alacaklının rızası olmadıkça, ondan zorla alınan veya emanet bırakılan bir şeyin geri verilmesi borcu,
• Kamu hukukundan doğan ve devlete karşı olan bazı özel nitelikli borçlar.

Bu tür alacaklarda takas ileri sürülemez; borçlunun ayrıca ve tam olarak ifa yükümlülüğü devam eder.

Takasın Zamanaşımına Uğramış Alacaklarda Kullanımı

TBK m. 141’e göre zamanaşımına uğramış bir alacak, zamanaşımına uğradığı sırada takas edilebilecek durumda idiyse, takas yoluyla ileri sürülebilir. Bu düzenleme, tarafların karşılıklı alacak-borç ilişkisinde zamanaşımının takas hakkını tamamen ortadan kaldırmamasını sağlar.

İflas ve İcra Sürecinde Takas

Bir borçlunun iflası veya hakkında icra takibi başlatılması hâlinde, takas hakkının kullanılması özel kurallara tabi olabilir; bu durumlarda alacaklılar arası eşitliği koruma amacı, takas hakkının bazı sınırlamalara tabi tutulmasına yol açabilir. Bu konudaki ayrıntılar, icra ve iflas hukuku kapsamında ayrıca değerlendirilmelidir.

Sözleşmeyle Takasın Sınırlandırılması

Taraflar, sözleşme özgürlüğü çerçevesinde takas hakkını önceden sözleşmeyle sınırlandırabilir veya tamamen kaldırabilir. Bu tür bir madde, özellikle uzun süreli ticari sözleşmelerde tarafların nakit akışını öngörülebilir kılmak amacıyla kullanılabilir; ancak bu sınırlamanın genel işlem koşulu denetimine tabi olabileceği ve aşırı dengesiz sonuçlar doğurmaması gerektiği unutulmamalıdır.

Takas ile İbra Arasındaki Fark

Takas, karşılıklı iki borcun birbirini sona erdirmesini ifade ederken, ibra, alacaklının tek taraflı iradesiyle veya tarafların anlaşmasıyla bir alacaktan tamamen veya kısmen vazgeçmesidir. Takasta iki ayrı borç ilişkisi karşılıklı olarak söndürülürken, ibrada karşılıklı bir borç ilişkisi aranmaz; alacaklı, karşılığında herhangi bir edim almadan alacağından feragat edebilir. Bu iki kurum bazen aynı sözleşme ilişkisinde birlikte gündeme gelebilir.

Takas Beyanının İçeriği ve Şekli

Takas beyanının geçerli olabilmesi için, hangi alacağın hangi borçla takas edildiğinin ve takas edilen miktarın açıkça belirtilmesi gerekir. Kanun takas için özel bir şekil şartı öngörmese de, ileride ispat sorunu yaşanmaması için beyanın yazılı olarak, mümkünse noter kanalıyla veya iadeli taahhütlü mektupla yapılması ve karşı tarafa ulaştığının belgelenmesi önerilir.

Takasın Muhasebe ve Cari Hesap İlişkilerindeki Uygulaması

Ticari ilişkilerde tarafların birbirine karşı sürekli alacak-borç ilişkisi içinde bulunduğu cari hesap sözleşmelerinde, takas genellikle hesap kapatılırken veya belirli dönemlerde otomatik olarak uygulanır. Bu tür ilişkilerde her bir işlemin ayrı ayrı takas edilmesi yerine, dönem sonunda oluşan net bakiye üzerinden tek bir mahsuplaşma yapılması ticari uygulamada yaygın bir yöntemdir.

Takas Def’inin Dava Sürecinde İleri Sürülmesi

Bir alacak davasında davalı, kendisine karşı açılan davaya karşı, davacıdan olan alacağını takas def’i olarak ileri sürebilir. Bu def’i kabul edilirse, davacının alacağı takas edilen miktar kadar azalır veya tamamen sona erer. Davalının bu def’i açıkça ve zamanında ileri sürmesi, savunmasının etkili olması açısından önemlidir; takas def’i, mahkeme tarafından kendiliğinden dikkate alınmaz.

Örnek Olay

Aşağıdaki örnek, kuralların işleyişini göstermek amacıyla hazırlanmıştır ve gerçek bir dosyaya dayanmaz.

İki tacir arasında, biri diğerine mal satışından doğan bir alacağa, diğeri ise verdiği hizmetten doğan bir alacağa sahiptir. Taraflardan biri, karşı tarafa yazılı bir bildirimde bulunarak iki alacağı takas eder; bu bildirimle birlikte, küçük olan alacak tamamen, büyük olan alacak ise bu miktar kadar azalarak sona erer ve yalnızca aradaki fark için borç ilişkisi devam eder.

Sonuç

Takas, karşılıklı alacak-borç ilişkilerini pratik ve hızlı biçimde çözen önemli bir hukuki araçtır. Takas hakkının doğru şartlarda, doğru zamanlamayla ve usulüne uygun biçimde kullanılması, olası bir dava sürecinde etkili bir savunma oluşturulması için borçlar hukuku kapsamında hukuki destek alabilirsiniz.